Quyền được an tâm về bữa ăn

Ảnh minh họa.

Đã đến lúc chúng ta cần thẳng thắn nhìn nhận một thực tế mang tính bản chất: Thước đo thực chất của quản lý an toàn thực phẩm không bao giờ nằm ở số lượng quy định được ban hành, số con dấu cấp phép hay tần suất các cuộc thanh tra, kiểm tra dày đặc trên văn bản. Giá trị cốt lõi của nó chỉ nằm ở một câu hỏi mộc mạc: Thực phẩm khi đến tay người dân mỗi ngày có thực sự sạch và an toàn hay không?...

Chúng ta biết rằng, một hệ thống quản lý an toàn thực phẩm văn minh, hiện đại phải luôn đặt sinh mệnh và quyền được an tâm của người tiêu dùng làm trung tâm vận hành. Hiệu quả của bộ máy công quyền không đo bằng sự bận rộn trên giấy tờ, mà phải được cụ thể hóa bằng năng lực nhận diện nguy cơ từ sớm, ngăn chặn từ xa các sản phẩm độc hại và tốc độ phản ứng thần tốc, chuẩn xác khi có sự cố phát sinh. Để đánh giá một cơ chế quản trị có thực sự sống động hay không, cần soi chiếu qua ba câu hỏi cốt lõi: Thực phẩm mà người dân ăn uống hàng ngày có bảo đảm an toàn hay không? Cơ chế hiện hành có tạo thuận lợi, cắt giảm tối đa các thủ tục phiền hà cho những doanh nghiệp tuân thủ nghiêm túc hay chưa? Và khi xảy ra sự cố ngộ độc hay gian lận thương mại, cơ quan chức năng có đủ năng lực truy xuất tận cùng nguồn gốc, gọi đúng tên trách nhiệm và xử lý nhanh chóng để ngăn chặn hậu quả lan rộng hay không?

Nhìn vào thực tiễn, công tác kiểm soát an toàn thực phẩm hiện nay vẫn bộc lộ những lỗ hổng đáng lo ngại, mang nặng tính bị động. Chúng ta vẫn thường chứng kiến điệp khúc “mất bò mới lo làm chuồng”, cụ thể là chỉ khi hàng chục người nhập viện vì ngộ độc, hay khi báo chí phanh phui những xưởng chế biến ngập ngụa hóa chất bẩn thì các đoàn kiểm tra mới rầm rộ vào cuộc để lần ngược dấu vết tìm nguyên nhân. Sự thụ động ấy bắt nguồn từ một cơ chế quản lý chưa thực sự vận hành trên cơ sở phân tích, đánh giá nguy cơ để phòng ngừa chủ động từ gốc.

Đáng quan ngại hơn, thực trạng quản lý hiện nay vẫn rơi vào cảnh tản mạn, manh mún và chồng chéo. Một chuỗi giá trị thực phẩm trải dài từ khâu nuôi trồng, cung ứng nguyên liệu, chế biến, bảo quản đến vận chuyển và phân phối ra thị trường lại bị cắt khúc, chia cắt bởi nhiều ngành, nhiều cơ quan cùng quản lý. Khi “lắm sãi không ai đóng cửa chùa”, việc thiếu vắng một cơ quan đầu mối thực quyền nắm giữ trách nhiệm cuối cùng đã vô tình tạo ra những khoảng trống pháp lý, nơi mà sự đùn đẩy trách nhiệm dễ dàng diễn ra mỗi khi giông bão sự cố ập đến...

Để thoát khỏi vòng luẩn quẩn ấy, phương thức quản lý phải được tái cấu trúc một cách thực chất và hiện đại. Trọng tâm hàng đầu là phân loại kiểm soát dựa trên mức độ rủi ro, phân bổ nguồn lực công một cách thông minh. Đối với nhóm thực phẩm có nguy cơ cao và đối tượng sử dụng nhạy cảm như thực phẩm dành cho trẻ nhỏ, thực phẩm chức năng, cơ quan quản lý cần siết chặt kỷ cương, giám sát nghiêm ngặt từ vùng nguyên liệu, quy trình sản xuất đến kênh lưu thông. Ngược lại, đối với những doanh nghiệp uy tín, có lịch sử sản xuất chuẩn mực và minh bạch nguồn gốc, bộ máy nhà nước cần mạnh dạn đơn giản hóa thủ tục hành chính, chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm để giải phóng nguồn lực cho phát triển.

Song hành với đó, việc số hóa toàn diện quy trình truy xuất nguồn gốc theo chuỗi là mệnh lệnh sống còn. Dữ liệu số phải trở thành chiếc chìa khóa vạn năng giúp cơ quan chức năng định vị tức thì nơi xuất xưởng, lô nguyên liệu và pháp nhân chịu trách nhiệm, từ đó kích hoạt cơ chế thu hồi sản phẩm độc hại một cách nhanh chóng. Cuối cùng, việc phân định ranh giới quản lý phải được rà soát dứt khoát: Trao quyền quyết định đi kèm quy định rõ ràng trách nhiệm của người đứng đầu cơ quan đầu mối, thiết lập một trật tự kỷ cương nơi người làm đúng được tạo điều kiện tối đa, nơi rủi ro cao bị kiểm soát gắt gao và kẻ vi phạm phải chịu sự trừng phạt nghiêm khắc của pháp luật...