'Rác AI' và nguy cơ về nền văn hóa đơn sắc

AI có thể làm phẳng hóa nghề viết lách

Những nội dung nhạt nhẽo và sai lệch đang tràn ngập không gian mạng hiện nay được gọi là "AI slop" (tạm dịch: rác AI).

“Rác AI” không đơn thuần là những bài viết dở hay nhạt nhẽo. Nguy hiểm hơn, nó đang làm giảm giá trị của thông tin trong mắt người dùng. Chúng ta đang rơi vào một nghịch lý: những hệ thống trí tuệ nhân tạo ngày càng thông minh lại đang tạo ra một không gian văn hóa ngày càng đơn điệu, thiếu sức sống và cảm xúc.

Khi AI học từ chính sự tầm thường của con người

Để hiểu vì sao AI tạo ra nhiều nội dung kém chất lượng, cần nhìn vào cách nó được huấn luyện. Các chuyên gia gọi hiện tượng này là “AI inbreeding”, tạm hiểu là AI học đi học lại từ chính những dữ liệu nghèo nàn do con người tạo ra trước đó.

Trong lĩnh vực tiếp thị và sáng tạo nội dung, AI thực chất chỉ phản chiếu lại một nền văn hóa thương mại vốn đã thiếu chiều sâu từ rất lâu. Trước khi các mô hình ngôn ngữ lớn xuất hiện, thị trường đã tràn ngập những nội dung quảng cáo sáo rỗng, rập khuôn và vô hồn.

Cách đây khoảng một thập kỷ, công việc của nhiều người viết nội dung là sửa chữa những văn bản kém chất lượng do chính con người tạo ra - những thông tin hời hợt, vô dụng nhưng vẫn được kỳ vọng có thể bán hàng. Tiêu chuẩn thị trường khi đó vốn đã thấp, và người làm nghề phải nỗ lực rất nhiều để biến những thông điệp phẳng lì thành thứ gì đó có cá tính hơn.

Vì vậy, việc AI ngày nay tiếp tục tạo ra hàng loạt nội dung tương tự là điều dễ hiểu. Khác biệt duy nhất là: AI làm việc đó nhanh hơn và trên quy mô lớn hơn.

Giọng văn đồng loạt và cảm giác “đã đọc ở đâu rồi”

Hệ quả dễ thấy nhất là sự xuất hiện của một giọng điệu đơn điệu. Nội dung do AI tạo ra thường giống nhau, bất kể chủ đề hay nền tảng. Thông tin được nén vào những khuôn mẫu quen thuộc, khiến người đọc có cảm giác như đã từng đọc nội dung đó ở đâu rồi, và thực tế là đúng như vậy.

Trong quảng cáo và truyền thông, có một nguyên tắc cơ bản: nếu nội dung không có điểm nhấn, phần lớn người dùng sẽ bỏ qua ngay lập tức. AI, với xu hướng tạo ra những nội dung “trung bình cộng”, lại tự loại bỏ các ý tưởng độc đáo và quan điểm cá nhân - chính là những yếu tố giúp nội dung được ghi nhớ.

Kết quả là một khối lượng thông tin khổng lồ nhưng không để lại dấu vết gì trong tâm trí người đọc.

Nguy cơ của một nền văn hóa đơn sắc

Vấn đề của “rác AI” không chỉ nằm ở hiệu quả truyền thông hay kinh doanh, mà còn là câu chuyện văn hóa. Các cảnh báo từ UNESCO cho thấy AI có thể đang đẩy nhân loại tiến gần hơn tới một “nền văn hóa đơn sắc”, nơi mọi thứ trơn tru, giống nhau và không gợi lên cảm xúc.

Giá trị của thông tin không chỉ nằm ở nội dung, mà còn ở cách nó được diễn đạt và lý do nó được nói ra. Một thông tin có giá trị phải tạo được sự kết nối, đồng cảm hoặc kích thích suy nghĩ.

Con người có thể viết những câu văn vụng về, không hoàn hảo, nhưng mang cảm xúc thật. Chính những sai lệch, kỳ quặc đó khiến người đọc dừng lại và chú ý. Ngược lại, AI thường tránh xa những cách diễn đạt “rủi ro”, bởi chúng không phù hợp với các khuôn mẫu an toàn đã được lập trình sẵn.

Và chính sự an toàn tuyệt đối này lại khiến nội dung trở nên vô hồn.

Khi “nghe rất hay” nhưng hoàn toàn vô nghĩa

Một trong những biểu hiện rõ ràng nhất của “rác AI” là những câu văn đúng ngữ pháp, nghe có vẻ học thuật, nhưng thực chất không truyền tải bất kỳ ý nghĩa cụ thể nào. Chúng giống như những kịch bản được lập trình sẵn, không gắn với trải nghiệm sống hay suy nghĩ thật của con người.

So với đó, một nhà văn, dù ở bất kỳ thời đại nào, cũng khó có thể viết ra những câu chữ trơn tru nhưng rỗng tuếch đến mức "xúc phạm trí tuệ" người đọc như vậy.

Khi “rác AI” lan rộng, xã hội đang vô tình hạ thấp tiêu chuẩn văn hóa và thông tin. Thay vì giúp con người sáng tạo hơn, AI có nguy cơ tạo thêm nhiều công việc “sửa sai”, tức là đi dọn dẹp những nội dung vô hồn do chính máy móc tạo ra. Đây cũng chính là cái giá phải trả của sự tiện lợi.

Bùi Tú