Ranh giới 'mập mờ' giữa thuốc và thực phẩm chức năng: Cần ứng dụng AI để siết chặt quản lý

PGS. TS Lê Văn Truyền, nguyên Thứ trưởng Bộ Y tế

Sự "giao thoa mập mờ" và bài toán quản lý

Góp ý về dự thảo Luật An toàn thực phẩm (ATTP) sửa đổi, theo PGS. TS Lê Văn Truyền, thị trường TPCN hiện nay đang nằm trong một vùng "giao thoa mập mờ" giữa thực phẩm và thuốc. Với hàng chục nghìn bản công bố sản phẩm, ranh giới về công dụng và bản chất sản phẩm bị xóa nhòa, khiến người tiêu dùng dễ dàng nhầm lẫn TPCN với thuốc chữa bệnh.

Dẫn chứng về quy mô, ông đưa ra con số khiến nhiều người giật mình: dự báo đến năm 2025, thị trường TPCN Việt Nam có thể đạt giá trị từ 3,5 đến 3,8 tỷ USD. Để so sánh, quy mô thị trường dược phẩm năm 2022 được công bố ở mức khoảng 8,8 tỷ USD. Với một quốc gia hơn 106 triệu dân, việc một nhóm sản phẩm "giao thoa" đạt quy mô bằng gần một nửa ngành dược phẩm là một tín hiệu cho thấy nếu không quản lý tốt, rủi ro cho sức khỏe người dân và gánh nặng cho kinh tế là rất lớn.

Một trong những vấn đề cốt lõi được PGS. TS Lê Văn Truyền nhấn mạnh là xu hướng dịch chuyển nguồn lực của doanh nghiệp. Hiện nay, nhiều đơn vị đang có xu hướng chuyển từ nghiên cứu, sản xuất thuốc sang thực phẩm chức năng. Nguyên nhân chính là do chi phí tuân thủ của ngành TPCN rất thấp, chỉ chiếm khoảng 22%, trong khi lợi nhuận lại rất cao.

Thuốc và TPCC có ranh giới rất mập mờ

Khác với thuốc vốn bị kiểm soát chặt chẽ về giá và quy trình sản xuất, giá TPCN trên thị trường hiện nay gần như không bị quản lý, dẫn đến sự cạnh tranh không lành mạnh và gia tăng rủi ro về an toàn cho người dùng,. Ông thẳng thắn chỉ ra rằng, khi xảy ra sự cố sức khỏe do TPCN, ngân sách nhà nước thường phải gánh chịu chi phí xử lý hậu quả, trong khi doanh nghiệp đã thu lợi nhuận từ trước.

Đặc biệt, ông lo ngại về sự thiếu vắng một "hệ thống cảnh giác" đối với TPCN. Trong ngành dược, hệ thống cảnh giác dược cho phép báo cáo ngay lập tức các tác dụng phụ của thuốc tới cơ quan quản lý. Tuy nhiên, với TPCN – sản phẩm được hàng triệu người sử dụng hàng ngày – lại chưa có một cơ chế báo cáo tác dụng bất lợi tương đương để kịp thời bảo vệ người dùng.

Ứng dụng AI và cải cách luật định

PGS. TS Lê Văn Truyền đề xuất những giải pháp mang tính chiến lược và hiện đại như ứng dụng Trí tuệ nhân tạo (AI) trong hậu kiểm. Trước sự bùng nổ của các nền tảng mạng xã hội và việc sử dụng KOLs/KOCs để quảng cáo sai sự thật, việc dùng nhân lực thủ công để giám sát là không khả thi. Ông kiến nghị cần có hệ thống AI quét toàn bộ không gian mạng để phát hiện các quảng cáo vi phạm và báo cáo trực tiếp cho cơ quan quản lý.

Ứng dụng AI và cải cách luật định để quản lý phẩm chức năng

Cần thiết phải có một hành lang pháp lý thống nhất và mạnh mẽ hơn để quản lý nhóm sản phẩm đặc thù này, dựa trên nguyên tắc tăng cường hậu kiểm xuyên suốt.

Bên cạnh đó, việc ủng hộ việc sắp xếp lại các cục, vụ thuộc Bộ Y tế theo các mô hình tiên tiến. Ông cho biết, hiện có khoảng 100 quốc gia thành viên của WHO đã áp dụng các mô hình quản lý tập trung và chuyên sâu để đảm bảo hiệu quả giám sát tối ưu.

PGS. TS Lê Văn Truyền khẳng định việc quản lý TPCN không chỉ là câu chuyện của một ngành hàng kinh tế, mà là vấn đề bảo vệ giống nòi và an ninh sức khỏe. Việc sớm thiết lập các "hàng rào" kỹ thuật bằng công nghệ và luật pháp là yêu cầu cấp bách để đưa thị trường tỷ đô này đi vào quỹ đạo phát triển bền vững và minh bạch.

(Còn nữa)

Thành Nam