Rèn khả năng phản biện cho học sinh giỏi thời AI

Giỏi thật hay giỏi nhờ AI?

Từ quá trình bồi dưỡng học sinh giỏi, thầy Nguyễn Minh Hiếu, giáo viên Ngữ văn, Trường THPT Nguyễn Hữu Cầu nhìn nhận, sự phát triển của AI đã làm xuất hiện tình trạng học sinh “nhanh giỏi” nhưng không duy trì được “sự giỏi” một cách ổn định. Giáo viên cũng khó khăn trong đánh giá học sinh, không biết các em có giỏi thật sự hay không.

Học sinh giỏi đang mất dần khả năng đọc hiểu sâu, hầu hết mới chỉ dừng ở mức đọc hiểu. Trong khi đó, đọc hiểu sâu không chỉ là hiểu đúng mà đòi hỏi các em phải biết đồng cảm, thấu hiểu, phản biện, nhận xét, biết đề xuất, mở rộng và kết nối. Hơn nữa, việc phụ thuộc vào AI khiến nhiều học sinh mất dần năng lực diễn đạt sáng tạo, các em luôn mặc cảm mình viết chưa hay, từ mình dùng chưa đắt giá. Dần dần các bài viết bị rập khuôn, thiếu sáng tạo trong cách dùng từ mang dấu ấn cá nhân. Cá biệt hơn, AI khiến tình trạng học sinh giỏi nhưng “lười” quan tâm các vấn đề đời sống bởi khi cần tìm bằng chứng đời sống đưa vào bài làm, các em có xu hướng sử dụng AI tra cứu.

Giáo dục mũi nhọn đứng trước nhiều thách thức khi AI phát triển mạnh mẽ

ThS Phan Duy Khôi, giảng viên Khoa Ngữ văn, Trường Đại học Sư phạm TPHCM thẳng thắn, AI đặt ra nhiều thách thức cho công tác phát hiện và đào tạo học sinh giỏi. AI có thể giúp viết bài văn trôi chảy, giải bài toán khó chỉ trong vài giây, khiến cho việc phát hiện học sinh giỏi theo cách “truyền thống”- dựa nhiều vào điểm số và sản phẩm học tập dần mất đi giá trị. Không chỉ vậy, khi học sinh quen dùng AI, những phẩm chất cốt lõi của người giỏi như tư duy độc lập, kiên trì, cảm xúc và phong cách riêng có thể bị mai một. Bản thân giáo viên phụ trách đội tuyển cũng bị thử thách, vì kiến thức và kỹ thuật làm bài giờ đã trở nên phổ biến, giáo viên không còn độc quyền nắm giữ những điều đó.

Đối diện với những thách thức mang tính thời đại này, ThS Khôi cho rằng công tác giáo dục mũi nhọn từ phía các nhà trường buộc phải thay đổi. Trước hết, cần đổi cách phát hiện và đánh giá học sinh giỏi, như tăng các nhiệm vụ làm trực tiếp, vấn đáp, giải quyết vấn đề gắn với đời sống. Giáo viên cần chuyển từ vai người truyền đạt kiến thức và kỹ thuật làm bài sang người khơi gợi câu hỏi, rèn tư duy phản biện và nuôi dưỡng bản lĩnh sáng tạo của học sinh. Song song đó, thay vì cấm đoán cần nên các em dùng AI như một “đối thủ tranh luận” hay trợ lý biết đặt câu hỏi, biết lựa chọn và biết hoàn thiện từ những gì AI đưa ra.

“Về phía nhà trường cần đầu tư bồi dưỡng năng lực số cho giáo viên và xây dựng quy định rõ về liêm chính học thuật khi dùng AI, để giáo dục mũi nhọn thật sự đào tạo con người giỏi tư duy chứ không phải giỏi dùng câu lệnh”, ThS Khôi gợi ý.

Nhà trường, giáo viên chuyển hướng

Nhìn từ thực tế giáo dục mũi nhọn, thầy Lê Thành Trung, Phó hiệu trưởng Trường THPT Hùng Vương cho biết, nếu trước đây giáo viên khá vất vả trong tìm kiếm nguồn tài liệu nâng cao bồi dưỡng học sinh thì hiện nay với AI thầy cô đã thuận lợi hơn trong xây dựng, phát triển ngân hàng câu hỏi dạy học sinh giỏi.

Dù vậy, thầy Trung cho biết, AI đã khiến giáo dục mũi nhọn của trường hiện đang dần chuyển hướng từ thuần túy về kết quả sang phát triển phẩm chất. Với học sinh giỏi, điều quan trọng là các em luôn phải biết đặt câu hỏi, biết hoài nghi trước những vấn đề, kết quả. Khi AI phát triển mạnh mẽ thì nhà trường, giáo viên càng cần phải làm sao để phẩm chất này của các em được phát triển. Đặc biệt, ngay từ công tác phát hiện học sinh giỏi cũng phải đánh giá theo quá trình. Ban đầu, các em được đăng ký tham gia theo sở thích nhưng quá trình bồi dưỡng thì giáo viên sẽ vấn đáp, trao đổi, đánh giá thường xuyên để phát hiện học sinh thực sự có năng lực, chiều sâu.

Tương tự, thầy Trần Công Tuấn, Hiệu trưởng Trường THPT Phú Nhuận thông tin, trước sự phát triển của công nghệ và AI, định hướng giáo dục mũi nhọn của trường cũng có điều chỉnh. Nhà trường không chỉ căn cứ vào điểm số, mà chú trọng phát hiện học sinh có tư duy tốt, khả năng tự học, sáng tạo và có thế mạnh riêng. Việc phát hiện học sinh có năng khiếu được thực hiện trong quá trình học tập, qua bài tập, dự án, STEM, nghiên cứu khoa học, câu lạc bộ và các sân chơi học thuật, nhằm tạo cơ hội để học sinh bộc lộ năng lực và tránh bỏ sót tiềm năng.

Ở góc độ giáo viên, thầy Nguyễn Minh Hiếu, giáo viên Ngữ văn, Trường THPT Nguyễn Hữu Cầu thừa nhận, AI đã buộc giáo viên phải chuyển từ phương pháp dạy truyền thống, bồi dưỡng học sinh giỏi theo kiểu cũ sang phương pháp hiện đại phù hợp hơn. Thay vì “bơm” thật nhiều kiến thức thì cần hình thành cho học sinh tính chủ động, phân tích, mở rộng, tìm tòi kiến thức, quan trọng nhất là kĩ năng phản biện.