Rủi ro chi phí khi EU tìm cách giảm phụ thuộc vào Trung Quốc

Ảnh minh họa - Ảnh: CFOTO

Đầu tháng 12 tới, Ủy ban châu Âu (EC) dự kiến công bố công cụ thương mại mang tên “Diversify EU”, tạm dịch là “Đa dạng hóa EU”, nhằm thúc đẩy doanh nghiệp đa dạng hóa nhà cung cấp, giảm phụ thuộc vào một quốc gia duy nhất trong các lĩnh vực chiến lược. Công cụ này dự kiến ra mắt một tuần trước cuộc họp của các nhà lãnh đạo EU.

Trong hồ sơ lấy ý kiến doanh nghiệp, EC không nêu đích danh Trung Quốc mà chỉ đề cập đến tình trạng phụ thuộc vào một quốc gia cung ứng duy nhất. Tuy nhiên, công cụ sắp tới được cho là nhằm trực tiếp vào Bắc Kinh. Năm 2025, giữa lúc chiến tranh thương mại với Mỹ diễn ra, Trung Quốc đã hạn chế xuất khẩu đất hiếm - nguyên liệu thiết yếu đối với các ngành công nghệ xanh, công nghiệp số và quốc phòng.

Cũng trong năm 2025, ngành ô tô EU đối mặt với nguy cơ gián đoạn sản xuất khi Bắc Kinh cắt nguồn cung các loại chip chiến lược. Động thái này diễn ra trong bối cảnh Trung Quốc tranh chấp với Chính phủ Hà Lan liên quan đến hãng sản xuất chip Nexperia có trụ sở tại Hà Lan.

Trong khi Brussels tiếp tục đàm phán với Bắc Kinh để tái cân bằng quan hệ thương mại, đa dạng hóa nguồn cung đã trở thành yêu cầu cấp bách đối với những lĩnh vực mà sự phụ thuộc có thể khiến nền kinh tế EU dễ bị tổn thương.

DOANH NGHIỆP LO NGẠI CHI PHÍ GIA TĂNG

EC hiện chưa công bố nhiều chi tiết về đề xuất mới. Trong đợt lấy ý kiến doanh nghiệp EU vừa kết thúc, cơ quan này cho biết công cụ mới sẽ tập trung vào những trường hợp mà sự phụ thuộc quá lớn vào một quốc gia cung ứng đe dọa an ninh nguồn cung, từ đó ảnh hưởng đến an ninh kinh tế của khối.

Trong khi đó, một số doanh nghiệp cảnh báo việc chuyển sang nhà cung cấp khác sẽ làm tăng chi phí.

“Các doanh nghiệp đã nỗ lực tối đa để xây dựng cơ cấu chi phí hiệu quả. Nếu đang hợp tác với một số nhà cung cấp nhất định, đó là vì những nhà cung cấp này đưa ra phương án tốt nhất về sản phẩm, xét cả chi phí lẫn hiệu năng”, bà Luisa Santos, Phó Tổng giám đốc BusinessEurope, tổ chức đại diện cho giới doanh nghiệp châu Âu, nói với trang tin Euronews.

Tuy nhiên, trong bài phát biểu ngày 5/6, Ủy viên Thương mại EU Maros Sefcovic khẳng định doanh nghiệp phải giữ vai trò tiên phong trong nỗ lực đa dạng hóa nguồn cung.

“An ninh kinh tế là trách nhiệm chung và ngành công nghiệp đứng ở tuyến đầu”, ông Sefcovic nói. Theo ông, EU cần hỗ trợ doanh nghiệp, nhưng doanh nghiệp cũng phải thực hiện phần trách nhiệm của mình.

Cụ thể, ông Sefcovic cho rằng doanh nghiệp cần nhanh chóng đa dạng hóa nguồn cung theo một chiến lược rõ ràng, tính cả chi phí duy trì hoạt động trước các cú sốc vào mô hình kinh doanh và coi rủi ro địa chính trị là một rủi ro kinh doanh cốt lõi. Ông gọi đây là “chi phí của khả năng chống chịu”.

Dù vậy, những lĩnh vực phải tuân thủ yêu cầu mới và tiêu chí áp dụng hiện vẫn chưa rõ ràng. Bà Santos thừa nhận đa dạng hóa là cần thiết để hạn chế nguy cơ sự phụ thuộc của EU bị biến thành công cụ gây sức ép, nhưng nhấn mạnh không phải mọi sự phụ thuộc đều là vấn đề.

“Chúng ta nên tập trung nhiều hơn vào những lĩnh vực mà sự phụ thuộc có thể bị lợi dụng để gây sức ép. Tôi cho rằng sự phụ thuộc của chúng ta vào thiết bị điện gia dụng của Trung Quốc không nên nằm trong phạm vi điều chỉnh”, bà Santos nói.

Bà Santos cũng lưu ý rằng với những sản phẩm thuộc phạm vi áp dụng, doanh nghiệp cần có nguồn cung thay thế để lựa chọn. Tuy nhiên, điều này chưa khả thi với một số nguyên liệu thô thiết yếu như đất hiếm, bởi Trung Quốc chi phối cả khâu sản xuất lẫn chế biến.

“Trong trường hợp này, đa dạng hóa không phải là lựa chọn khả thi. Đây là yếu tố cần cân nhắc, trừ khi xuất hiện những nguồn cung mới”, bà Santos nói thêm.

BÀI HỌC TỪ ĐA DẠNG HÓA NĂNG LƯỢNG

Hồi tháng 6, ông Sefcovic cho biết EC có thể dựa trên kinh nghiệm triển khai Liên minh Năng lượng khi xây dựng công cụ mới. Sau khi chiến tranh Nga - Ukraine bùng phát, chiến lược này đã thúc đẩy doanh nghiệp đa dạng hóa nguồn cung năng lượng và giảm phụ thuộc vào Nga.

Ông Sefcovic nhắc lại rằng khi đó việc đầu tư vào các kho cảng năng lượng và tuyến kết nối liên quốc gia vấp phải nhiều ý kiến phản đối. Chi phí là vấn đề gây tranh luận nhiều nhất, bởi khí đốt Nga lúc ấy rẻ hơn các nguồn cung thay thế.

Vào tháng 5/2022, EU khởi động kế hoạch REPowerEU nhằm chấm dứt phụ thuộc vào nguồn cung năng lượng từ Moscow. Kế hoạch này cấm nhập khẩu dầu Nga, đồng thời quy định chấm dứt các hợp đồng ngắn hạn và dài hạn mua khí đốt và khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) của Nga trong năm 2026 và 2027.

Để thích ứng, doanh nghiệp EU đã đầu tư vào năng lượng tái tạo và tìm kiếm nhà cung cấp mới. EU cũng triển khai cơ chế mua chung, trong khi người tiêu dùng trong khối phải trả giá năng lượng cao hơn.

Theo ông Tobias Gehrke, nhà nghiên cứu chính sách cấp cao tại Hội đồng Đối ngoại châu Âu (ECFR), cách tiếp cận trong lĩnh vực năng lượng có thể là phương án áp dụng ở phạm vi hẹp nhất của công cụ đa dạng hóa mà EC dự kiến công bố vào tháng 12.

“Kịch bản tối thiểu là chỉ áp dụng yêu cầu đa dạng hóa với một vài lĩnh vực, giống như cách EU từng bắt buộc các công ty cung ứng năng lượng châu Âu đa dạng hóa nguồn cung”, ông Gehrke nói với Euronews.

Ông Gehrke dẫn ví dụ về ngành công nghiệp quốc phòng Mỹ, vốn chịu sức ép phải đa dạng hóa nhà cung cấp để giảm phụ thuộc vào khoáng sản Trung Quốc. Công cụ mới của EU cũng có thể áp dụng với những lĩnh vực trọng yếu khác, như công nghiệp lưỡng dụng - phục vụ cả mục đích dân sự và quân sự - cùng cơ sở hạ tầng y tế và lưới điện.

Ở kịch bản thứ hai, mà ông Gehrke gọi là kịch bản “tối đa”, công cụ mới sẽ bao trùm nhiều lĩnh vực hơn. Theo ông, nguyên tắc áp dụng khi đó sẽ là: “Bất kỳ ai mua một sản phẩm cụ thể từ một nguồn duy nhất với mức vượt quá một ngưỡng nhất định đều phải chịu thuế quan. Trong bối cảnh đó, họ sẽ có động lực chuyển sang nguồn cung khác”.

Với cách tiếp cận này, nếu thuế quan đẩy giá một số nguyên liệu thô thiết yếu lên cao, tác động sẽ lan đồng thời tới các ngành công nghệ xanh, quốc phòng và công nghiệp số.

“Mọi doanh nghiệp đều sẽ nằm trong phạm vi điều chỉnh”, ông Gehrke nhận định.

Với doanh nghiệp EU, khoản chi phí phát sinh đó chính là “chi phí của khả năng chống chịu” mà ông Sefcovic đề cập.