Salbutamol - chất 'vỗ béo' đã hoành hành như thế nào?: Bài 1: Những thùng phuy bột trắng trong gian bếp

Theo dấu công ty... "núp hẻm"

Trưa 08/12/2015, trong một con hẻm trên đường Vạn Kiếp, quận Bình Thạnh, TPHCM, các trinh sát Cục Cảnh sát phòng, chống tội phạm về môi trường (C49, Bộ Công an) ập vào trụ sở một công ty. Bên ngoài chỉ có tấm bảng tên, phía trong là những bức tường rào cao, che chắn kín đáo. Tại gian bếp, lực lượng chức năng phát hiện một thùng phuy được giấu kín, bên trong chứa 17,5kg bột Salbutamol. Trên thùng có dòng chữ "Salbutamol sulphate BP 2010". Thứ bột trắng, mịn này là hoạt chất dùng để sản xuất thuốc điều trị hen cho người, nhưng thay vì nằm trong một cơ sở dược phẩm, nó lại được cất giấu tại một công ty kinh doanh thức ăn chăn nuôi.

Để lần đến gian bếp này, các trinh sát đã mất gần hai tháng ròng rã lần theo những người vận chuyển, đón lõng ở nhiều ngả đường. Đường dây giao dịch khép kín, chỉ bán cho người quen. Người đầu tiên bị bắt hôm đó là Võ Văn Thanh, 26 tuổi, quê Tiền Giang. Thanh vừa lấy 2kg bột trắng từ Công ty TNHH Thủy sản E-Birds, định mang sang quận 5 giao cho khách thì bị bắt quả tang. Ban đầu, giám đốc công ty là Trần Văn Bùi, 39 tuổi, quê Sóc Trăng, không chịu khai báo. Chỉ đến khi kết quả xét nghiệm xác định thứ bột Thanh mang đi là Salbutamol, Bùi mới thừa nhận hành vi.

Thanh tra Bộ NN&PTNT thu giữ chất cấm Sabutanol năm 2015 tại Đồng Nai

Thanh không phải người xa lạ với giới chăn nuôi. Anh ta từng làm tiếp thị thức ăn thủy sản, sau đó chuyển sang tiếp thị thức ăn bổ sung cho một công ty ở Bình Chánh. Bùi chính là "sếp cũ” của Thanh. Thanh khai mua Salbutamol với giá 6 triệu đồng/kg, sau đó bán lại cho các đại lý thuốc thú y và thương lái ở TPHCM, Đồng Nai với giá 7 triệu đồng/kg, mỗi ký kiếm lời 1 triệu đồng. Làm việc với Cơ quan điều tra, Thanh thừa nhận từng đi giao thức ăn chăn nuôi, rồi chuyển sang buôn Salbutamol vì có những người nuôi heo hỏi mua với giá cao.

Từ lời khai của Thanh và Bùi, chiều cùng ngày, lực lượng chức năng tiếp tục ập vào một địa điểm trong hẻm trên đường Cống Lở, quận Tân Bình. Tại đây, các trinh sát bắt gặp Trần Công Đài, 40 tuổi, quê Quảng Nam, đang bán một gói Salbutamol nửa ký cho một thanh niên. Đài cũng khai mua hàng của Bùi.

Còn thùng phuy Salbutamol từ đâu mà có? Theo lời khai ban đầu, Bùi mua Salbutamol từ một doanh nghiệp dược phẩm ở quận Bình Thạnh với giá 2 triệu đồng/kg, sau đó bán nguyên chất cho các đầu mối với giá 2,5 - 3 triệu đồng/kg.

Qua mỗi khâu trung gian, giá Salbutamol lại bị đẩy lên một mức mới. Doanh nghiệp dược nhập nguyên liệu, chủ yếu từ Ấn Độ, với giá bình quân khoảng 2 triệu đồng/kg. Nhà phân phối cấp một bán ra khoảng 3 triệu đồng/kg. Đến các cửa hàng thuốc thú y, thương lái, giá đã tăng lên 5 - 6 triệu đồng/kg; khi khan hàng, có thời điểm lên tới 10 triệu đồng/kg.

Một nhân viên tiếp thị thức ăn chăn nuôi cho biết, chỉ cần "thuyết phục" được các hộ nuôi mua 2 - 3kg chất cấm mỗi tháng, người tiếp thị có thể kiếm thêm khoảng 5 triệu đồng.

Những thùng hàng bí mật

Ba năm rưỡi trước vụ E-Birds, Cục Cảnh sát phòng, chống tội phạm về môi trường (Bộ Công an) từng đứng trước một kho hàng khác. Khoảng giữa tháng 03/2012, qua công tác trinh sát, lực lượng này nghi Công ty TNHH Hồng Triển, tại Khu công nghiệp Tân Tạo, quận Bình Tân, TPHCM, tiêu thụ sản phẩm chứa chất cấm nên bí mật lấy mẫu gửi kiểm nghiệm. Kết quả cho thấy sản phẩm bổ sung dùng trong chăn nuôi Gold Protein Peptide (SSI) có chứa clenbuterol và salbutamol. Ngày hôm sau, kho hàng bị kiểm tra đột xuất. Toàn bộ 56 thùng, mỗi thùng 25 gói, mỗi gói một ký - tổng cộng 1,4 tấn sản phẩm - bị niêm phong.

Thông tin về việc sử dụng Salbutamol trong chăn nuôi heo bùng nổ, khiến người chăn nuôi cả nước lao đao. Ông Nguyễn Xuân Dương, Phó Cục trưởng Cục Chăn nuôi thời điểm đó, cho biết giá thịt heo giảm 10.000 đồng/kg khiến người nuôi thiệt hại hơn 2.100 tỷ đồng. Tuy nhiên, khi dư luận lắng xuống, Salbutamol lại tiếp tục len lỏi vào các trại chăn nuôi.

Vụ bắt giữ lượng lớn Salbutamol tại Công ty E-Birds ở TPHCM năm 2015

Ngày 06/4/2012, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Nguyễn Thị Xuân Thu dẫn đoàn công tác về Đồng Nai. Chi cục Thú y tỉnh báo cáo 11 cơ sở chăn nuôi có kết quả dương tính với chất cấm, chủ yếu là các hộ nhỏ lẻ, quy mô đàn dưới 100 con. Ông Nguyễn Văn Thái, một trong 11 hộ có kết quả dương tính, thừa nhận kết quả kiểm tra nhưng không nhận đã trộn chất cấm. Ông đề nghị cơ quan chức năng phân tích rõ thành phần trong loại thức ăn hỗn hợp đang sử dụng, đồng thời thừa nhận từng có người đề nghị ông dùng chất cấm.

Cũng tại buổi làm việc này, một chi tiết khác được nhắc lại. Tháng 8/2011, Công an huyện Thống Nhất bắt một người vận chuyển 5kg Salbutamol hàm lượng 98%. Người này chỉ bị phạt 6,5 triệu đồng vì chưa đủ dấu hiệu cấu thành tội phạm. Lỗ hổng pháp lý khi đó nằm ở chỗ chất này bị cấm trong chăn nuôi, nhưng ngành y tế vẫn cho phép sử dụng để sản xuất thuốc. Ông Huỳnh Cao Hải, Phó Giám đốc Sở Y tế Đồng Nai, khi đó đề nghị quản lý chặt nguồn nguyên liệu Salbutamol nhập khẩu.

Một bác sĩ thú y chuyên hướng dẫn kỹ thuật nuôi heo kể lại, tại một buổi tập huấn, có người còn công khai chia sẻ "bí quyết" sử dụng chất tạo nạc. Ông từng nhiều lần phản ánh sự việc với cơ quan quản lý nông nghiệp địa phương. Còn nông dân thì nói ông giỏi kỹ thuật mới, nhưng vẫn "thua xa" thương lái và người bán thuốc thú y ở khoản giúp heo mau lớn, bán được giá.

Từ giữ đàn đến buộc tiêu hủy

Ba năm sau, những con số liên quan đến Salbutamol quay trở lại, và lần này nghiêm trọng hơn. Tại Đồng Nai, năm 2014 có 12/156 mẫu dương tính với Salbutamol, chiếm khoảng 7,7%. Sáu tháng đầu năm 2015, con số này tăng lên 17/84 mẫu, hơn 20%; mỗi mẫu dương tính tương ứng với một trang trại.

Cuối tháng 8/2015, đoàn thanh tra của Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Đồng Nai kiểm tra đột xuất 6 trang trại tại phường Long Bình, TP Biên Hòa. Kết quả, 3 mẫu dương tính với Salbutamol, trong đó có trang trại có hàm lượng vượt ngưỡng cho phép 500 lần. Một cán bộ trong đoàn cho biết, hầu hết chủ trại mua heo lớn từ nhiều nguồn về, sau đó "vỗ béo" bằng Salbutamol trong 20 - 30 ngày trước khi bán cho thương lái. Mỗi cơ sở vi phạm bị phạt 15 triệu đồng, đàn heo bị giữ lại cho đến khi đào thải hết chất cấm.

Theo ghi nhận của cán bộ Chi cục Thú y TPHCM, nếu trước đây người nuôi thường cho heo sử dụng chất cấm khoảng hai tuần trước khi xuất chuồng thì nay thời gian này được rút xuống còn một tuần, khiến việc phát hiện càng khó khăn hơn.

Giữa tháng 12/2015, chỉ 8 ngày sau vụ E-Birds, hai lò mổ ở Bình Dương bị kiểm tra đột xuất. Trong 10 mẫu được lấy, có 5 mẫu dương tính. Đáng chú ý, một con heo vừa được cho sử dụng Salbutamol đã được đưa ngay vào giết mổ, với hàm lượng chất cấm vượt hơn 171 lần ngưỡng cho phép.

Ngày 21/4/2016, tại xã Xuân Đông, huyện Chợ Gạo, Tiền Giang, lần đầu tiên trong cả nước, một đàn heo nhiễm Salbutamol bị tiêu hủy. 11 con, mỗi con nặng 60 - 70kg, là đàn heo của gia đình ông Nguyễn Ngọc Lực. Đầu tháng 4, gia đình báo cơ quan chức năng sau khi phát hiện đàn heo có biểu hiện bất thường, đi lại nặng nề. Đây là lần thứ ba đàn heo của ông Lực bị phát hiện sử dụng chất cấm.

Ông Lực thừa nhận vi phạm và xin phối hợp tiêu hủy đàn heo. Chánh Thanh tra Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Tiền Giang đọc quyết định ngay tại nhà. Sau đó, đàn heo được tiêm thuốc mê, chuyển ra hố, chích điện, đốt rồi chôn.

Phần "gốc" của câu chuyện từng được ông Nguyễn Văn Phụng, đại biểu Quốc hội, Bí thư Huyện ủy Bình Chánh, TPHCM, chỉ ra từ cuối năm 2015. Theo ông, các hộ chăn nuôi và một số công ty thức ăn chỉ là phần ngọn. "Còn phần gốc là các công ty dược phẩm được ngành y tế cho phép nhập khẩu Salbutamol về bào chế chữa bệnh cho người", nhưng lại bán cho những doanh nghiệp không có chức năng để hưởng chênh lệch giá.

Vậy bao nhiêu Salbutamol đã được cấp phép nhập khẩu? Bao nhiêu trong số đó thực sự được sử dụng để sản xuất thuốc điều trị hen? Và cơ quan cấp phép có biết phần nguyên liệu còn lại đã đi về đâu?

(Còn tiếp...)