Sâm Lai Châu từ tiềm năng dược liệu đến ngành kinh tế giá trị cao

Phát triển công nghiệp dược liệu cần đi vào chiều sâu

Thạc sĩ Nguyễn Đăng Lâm – Phó Cục trưởng Cục Quản lý y, dược cổ truyền (Bộ Y tế).

Việt Nam sở hữu tiềm năng lớn về công nghiệp dược liệu và thuốc cổ truyền với hàng nghìn loài thực vật, động vật, tảo biển và khoáng vật làm thuốc. Nhiều vùng nguyên liệu tập trung đã hình thành với các cây dược liệu giá trị cao như sâm Ngọc Linh, sâm Lai Châu, tam thất, đẳng sâm...

Thay vì chỉ mở rộng diện tích hay khai thác thô, ngành dược liệu cần phát triển theo chuỗi giá trị khép kín: từ bảo tồn nguồn gen, chọn giống, nuôi trồng, thu hái đến chế biến sâu và tiêu thụ. Trong đó, việc đẩy mạnh ứng dụng công nghệ cao, xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia, truy xuất nguồn gốc và ứng dụng AI là chìa khóa nâng cao chất lượng, minh bạch sản phẩm và củng cố niềm tin người tiêu dùng.

Khi triển khai đồng bộ các giải pháp về thể chế, quy hoạch vùng nguyên liệu, nghiên cứu khoa học cùng sự liên kết chặt chẽ giữa người dân, hợp tác xã, doanh nghiệp và cơ sở y tế, công nghiệp dược liệu Việt Nam sẽ phát triển bền vững, đóng góp tích cực vào chăm sóc và bảo vệ sức khỏe nhân dân.

Bảo tồn nguồn gen quý để phát triển bền vững

PGS.TS. Nguyễn Văn Tập - Ủy viên Ban Dược liệu và Danh pháp Hội đồng Dược điển và Dược thư Việt Nam.

Trong bức tranh dược liệu của Việt Nam, sâm Lai Châu đang nổi lên như một nguồn tài nguyên đặc biệt. Thuộc chi nhân sâm (Panax L.), sâm Lai Châu được ghi nhận tại Việt Nam từ năm 2013, phân bố ở Lai Châu và Hà Giang, nhưng đã bị khai thác mạnh khiến quần thể ngoài tự nhiên suy giảm. Vì vậy, bảo tồn phải được quan tâm, thậm chí đi trước mục tiêu phát triển sản xuất.

Tại Lai Châu, sâm Lai Châu đã được đưa vào trồng thành công ở nhiều địa phương. Trong đó, mô hình trồng sâm theo hướng “Vườn có mái che công nghiệp” vừa tạo điều kiện chủ động sản xuất, vừa giảm áp lực lên quần thể tự nhiên. Đặc biệt, cần tránh cách phát triển bằng việc phá bỏ tầng lâm hạ dưới tán rừng tự nhiên và sâm Lai Châu cần đầu tư bài bản từ định danh, bảo tồn nguồn gen đến xây dựng cơ sở dữ liệu.

Phát triển sâm Lai Châu cần đi từ bảo tồn nguồn gen, giống chuẩn, quy trình trồng phù hợp đến chế biến và xây dựng sản phẩm có giá trị. Khi làm được điều đó, sâm Lai Châu không chỉ là cây dược liệu quý mà còn có thể trở thành một sản phẩm đặc trưng, góp phần tạo sinh kế và nâng cao giá trị kinh tế cho địa phương.

Bộ đội biên phòng Lai Châu đồng hành cùng nhân dân phát triển sâm Lai Châu

Đại tá Trương Minh Đức - Chỉ huy trưởng Ban Chỉ huy BĐBP tỉnh.

Hiện nay, BĐBP tỉnh triển khai mô hình “BĐBP bảo tồn và phát triển giống cây sâm Lai Châu, giúp nhân dân phát triển kinh tế gắn với bảo vệ chủ quyền lãnh thổ, an ninh biên giới quốc gia. Đến nay, mô hình xây dựng 89 nhà giàn, 89 mái che với tổng diện tích 11.000m²; trồng thực nghiệm được 55.000 cây giống, tỷ lệ cây sinh trưởng đạt khoảng 85%. Trong đó tập trung giúp 54 hộ dân/267 khẩu bản Ngài Thầu, xã Sì Lở Lầu để làm mô hình mẫu. Huy động, hỗ trợ cây giống, vật tư, phân bón, vật liệu xây dựng với tổng giá trị khoảng 4,5 tỷ đồng, góp phần giảm chi phí đầu tư ban đầu cho người dân. 

Mô hình không chỉ mở ra hướng phát triển kinh tế bền vững, tạo việc làm và nâng cao thu nhập cho người dân, mà còn góp phần bảo vệ rừng, giữ gìn nguồn gen quý, xây dựng “thế trận lòng dân” vững chắc.

Định vị sâm Lai Châu thành “sản phẩm quốc gia”

PGS.TS Phạm Xuân Đà - Đại học Y dược, Đại học Quốc gia Hà Nội.

Sâm Lai Châu không nên chỉ nhìn nhận là cây dược liệu có giá trị kinh tế cao, mà cần được định vị trở thành tài sản sinh học, nền tảng khoa học - công nghệ và sản phẩm sức khỏe mang thương hiệu quốc gia. Muốn vậy, tỉnh cần chuyển từ tư duy mở rộng diện tích, bán củ tươi sang xây dựng một chuỗi giá trị khép kín, trong đó khoa học, tiêu chuẩn và công nghệ là nền tảng.

Theo tổng quan khoa học cập nhật năm 2026, sâm Lai Châu được xác định là Panax vietnamensis var. fuscidiscus. Chiến lược phát triển sâm Lai Châu cần đi theo chuỗi: chuẩn hóa nguồn gen, giống; xác thực tuổi và chất lượng; xây dựng Atlas hóa học sâm Lai Châu; hoàn thiện chỉ dẫn địa lý, hệ thống kiểm định và truy xuất nguồn gốc; phát triển vùng trồng công nghệ cao dưới tán rừng; đẩy mạnh chế biến sâu, nghiên cứu bằng chứng an toàn, hiệu quả; bảo hộ tài sản trí tuệ và mở rộng thị trường cao cấp.

Hướng nghiên cứu mới bào chế sâu từ sâm Lai Châu

Dược sỹ cao cấp Nguyễn Văn Toanh - Chủ tịch Hội đồng quản trị, Tổng Giám đốc Công ty cổ phần dược phẩm Bạch Mã Vạn Xuân.

Một hướng nghiên cứu đáng chú ý là đánh giá chế phẩm sâm Lai Châu được bào chế theo phương pháp “cửu chưng, cửu sái” (9 lần hấp, 9 lần sấy), nhằm làm thay đổi thành phần saponin và gia tăng hàm lượng các hoạt chất như: Rg3, Rg5, Rk1 và Rd. 

Định hướng nghiên cứu tập trung vào hai nhóm vấn đề: hỗ trợ phục hồi sau phẫu thuật ung thư và đánh giá khả năng tác động đến cơ chế đa kháng thuốc (MDR). Ở giai đoạn tiền lâm sàng, cần chuẩn hóa hàm lượng hoạt chất bằng HPLC/LC-MS, đánh giá độc tính, độ an toàn và nghiên cứu tác động trên các mô hình ung thư phù hợp.

Điều quan trọng là không nên coi những kết quả ban đầu là bằng chứng về khả năng chữa trị hoặc ngăn ngừa di căn ung thư. Chỉ khi được kiểm chứng qua thử nghiệm lâm sàng nghiêm ngặt và được cơ quan quản lý cấp phép, chế phẩm mới có thể được xem xét sử dụng trong thực hành y tế. Nếu thành công, hướng nghiên cứu này có thể mở thêm giá trị cho sâm Lai Châu thông qua chế biến sâu, tiêu chuẩn hóa hoạt chất và phát triển các sản phẩm dược liệu có hàm lượng khoa học cao.