Sản xuất độc canh: 'Canh bạc' rủi ro của nông dân và HTX

Những năm qua, tình trạng "được mùa mất giá" hay câu chuyện "giải cứu nông sản" chưa bao giờ là đề tài cũ.

Cái bẫy của tăng trưởng nóng

Ông Lê Minh Công Giám đốc HTX DVNN Hà Long (Thanh Hóa), cho biết vùng nguyên liệu dứa Queen tại địa phương tháng 6 này cũng bị rớt giá xuống còn 3.000–5.000 đồng/kg. Nguyên nhân chính là nhiều địa phương khác ở Nghệ An, Ninh Bình…cũng đồng loạt mở rộng diện tích, đẩy sản lượng tăng mạnh khiến tình trạng cung vượt cầu.

Cũng từ đầu năm đến nay, nhiều loại nông sản đã bị giảm giá do khó khăn trong tiêu thụ. Dưa hấu có thời điểm chỉ còn 2.000-5.000 đồng/kg tại một số vùng trồng, cam sành xuống 1.000-4.000 đồng/kg tại vườn. Giá mít xuất khẩu cũng chỉ 5.000-8.000 đồng/kg. Ngay cả xoài cát Hòa Lộc vào khoảng tháng 5 vừa qua cũng hiện xuống 10.000-15.000 đồng/kg,

Ngay cả với quả mít, theo ông Ngô Văn Được, Giám đốc HTX nông nghiệp Phú Thịnh TN (Tây Ninh), vào những thời điểm hoàng kim, giá mít Thái hay mít ruột đỏ có lúc chạm ngưỡng 45.000 - 60.000 đồng/kg. Nhưng khi nguồn cung vượt quá sức mua của thị trường, giá mít rớt xuống còn 5.000 đồng/kg. Với mức giá này, người nông dân, thành viên HTX thậm chí không đủ chi phí trả tiền nhân công thu hái và khấu hao phân bón.

Sản xuất độc canh quy mô lớn luôn đi kèm với rủi ro nếu không có kế hoạch sản xuất cụ thể.

Ông Đặng Phúc Nguyên, Tổng thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam, cho biết nhiều loại trái cây vẫn bị phụ thuộc quá lớn vào một thị trường xuất khẩu tiểu ngạch khiến nông sản Việt luôn ở thế bị động trước các quy định ngày càng siết chặt về tiêu chuẩn chất lượng và mã số vùng trồng.

Trong khi trong nước hiện nay, tình trạng nhiều vùng trồng mở rộng diện tích sản xuất những chỉ tập trung sản xuất đơn canh một loại cây trồng duy nhất nên dễ gặp cảnh được mùa, mất giá.

Theo quy hoạch của Bộ NN&MT, đến năm 2030, diện tích sầu riêng cả nước chỉ ở mức 65.000 hecta. Tuy nhiên, tính đến đầu năm 2026, diện tích sầu riêng thực tế đã vượt ngưỡng 150.000 hecta (gấp hơn 2,3 lần so với quy hoạch).

Đối với cây mít, diện tích trên cả nước (đặc biệt là mít Thái và mít ruột đỏ) đã tăng từ 40.000 hecta năm 2021 lên hơn 84.000 hecta vào năm 2026.

Việc tăng trưởng nóng đặc biệt là việc chỉ tập trung sản xuất độc canh một lại nông sản đã biến người nông dân chịu tổn thương trực tiếp khi thị trường biến động.

Theo các chuyên gia, người nông dân, thành viên HTX nhiều khi bị yếu thế nhất trong chuỗi giá trị do tình trạng mù mờ thông tin thị trường. Họ sản xuất dựa trên giá quá khứ chứ không dựa trên dự báo nguồn cung tương lai.

Trong khi đó, các thị trường nhập khẩu lớn đang liên tục dựng lên các rào cản kỹ thuật khắt khe, khi một lô hàng không đạt chuẩn bị trả về, hoặc một cửa khẩu thay đổi quy trình thông quan, toàn bộ rủi ro tài chính bị đẩy ngược lại cho người trồng, do nông sản tươi không có hạ tầng kho lạnh bảo quản hoặc công nghệ chế biến sâu để quay đầu tiêu thụ nội địa.

Báo cáo kiểm kê của Cục Bảo vệ thực vật cho thấy, tại các vùng độc canh trái cây thâm canh cao, áp lực sâu bệnh tăng gấp 3-4 lần so với các mô hình canh tác đa canh, xen canh bền vững.

Để cứu vườn cây khi nhiễm bệnh, chi phí mua thuốc hóa học của nông dân chiếm tới 35- 40% tổng chi phí sản xuất. Khi giá bán nông sản chạm đáy (như mít giá 5.000 đồng/kg), trong khi chi phí đầu tư lớn khiến người dân khó thu được lợi nhuận.

Nông nghiệp sinh thái đa canh làm nền tảng

Để giải quyết vấn đề nông sản rớt giá, khó tiêu thụ, việc phát triển nghiệp sinh thái đa canh không phải là một giải pháp tình thế, mà là chiến lược quản trị rủi ro chủ động thông qua việc đa dạng hóa danh mục sản phẩm, tương tự như nguyên tắc "không bỏ tất cả trứng vào một giỏ" của thị trường tài chính.

Khi thị trường của một loại nông sản chủ lực chẳng may bị đổ vỡ, hộ nông dân-thành viên HTX vẫn duy trì được nguồn thu ngắn hạn từ các loại nông sản khác để tái đầu tư, ngăn chặn tình trạng suy kiệt tài chính dẫn đến phá sản.

Mô hình tiêu biểu của HTX Quảng Bình (Thanh Hóa) là ví dụ. HTX chuyển từ mô hình độc canh lúa kém hiệu quả sang đa canh sinh thái 3 trong 1 (lúa - cá - cây ăn trái/ốc).

Theo các thành viên, với quy mô canh tác từ 1,5-2 mẫu đất theo hướng đa canh sinh thái, mỗi sào đất (360m²) hiện cho thu nhập ổn định 30 triệu đồng/năm. So với độc canh lúa thuần túy trước đây, mô hình đa canh kết hợp lúa - cá – cây ăn quả- ốc đã tăng hiệu quả kinh tế gấp 4- 5 lần trên cùng một đơn vị diện tích.

Quan trọng hơn, dòng tiền của các hộ thành viên được phân tán đều quanh năm nhờ các sản phẩm ngắn ngày (ốc, cá, chuối thương phẩm) bổ trợ cho nguồn thu từ lúa. Ngay cả khi một loại sản phẩm gặp biến động bất lợi về giá, nguồn kinh tế cho các hộ thành viên vẫn được bảo toàn, không rơi vào kịch bản trắng.

Ông Cao Đức Phát, nguyên Bộ trưởng Bộ NN&PTNT, cho rằng bản chất của nông nghiệp Việt Nam vẫn là kinh tế hộ nhỏ lẻ chiếm khoảng 70%. Nếu đẩy các hộ này vào dòng xoáy của chuỗi cung ứng toàn cầu thông qua hình thức đơn canh thương mại và thâm canh cao mà không có sự bảo hiểm về giá, người làm nông nghiệp rất dễ rơi vào rủi ro dài hạn.

Trong khi nông nghiệp sinh thái đa canh không phải là sự thụt lùi, mà là phương pháp sản xuất chủ động, hạn chế tình trạng mở rộng diện tích nông sản một cách tự phát. Ở đó, HTX đóng vai trò tổ chức lại sản xuất, chuyển đổi từ tư duy tìm cách bán những gì mình có sang bán những giải pháp giá trị, minh bạch và an toàn mà thị trường cao cấp đang có nhu cầu.

Ông Phí Văn Dương, Chủ tịch Liên minh HTX Điện Biên, cho biết trong chiến lược phát triển kinh tế tập thể giai đoạn đến năm 2030, việc hỗ trợ các HTX chuyển đổi số, áp dụng quy trình canh tác hữu cơ, tuần hoàn và đa canh sinh thái là hướng đi bắt buộc để thích ứng với biến đổi khí hậu và những hàng rào kỹ thuật ngày càng khắt khe của thị trường.