Sáng tạo giải bài toán thiếu đất san lấp mặt bằng - Kỳ 3: Khai thác hiệu quả gắn với bảo vệ môi trường bền vững

Khơi thông nhưng không buông lỏng

Việc bổ sung nhiều khu vực khoáng sản, khai thác theo địa chỉ sử dụng đáp ứng kịp thời nguồn đất san lấp cho các công trình nhưng cũng đặt ra yêu cầu kiểm soát chặt hoạt động khai thác. Từ ranh giới, độ sâu, công suất đến sản lượng và mục đích sử dụng, mọi khâu phải được kiểm soát để hạn chế thất thoát tài nguyên, khai thác vượt quy định và sử dụng đất không đúng mục đích.

Nhà thầu tăng tốc thi công dự án Khu nhà ở xã hội Nham Biền, phường Yên Dũng.

Một số tổ chức, cá nhân dù được cấp phép nhưng chưa chấp hành đầy đủ quy định, khai thác vượt ranh giới, không đúng thiết kế. Tại một số địa phương còn xảy ra hàng chục vụ vi phạm làm thất thoát tài nguyên, thất thu ngân sách. Sở Nông nghiệp và Môi trường đã chuyển một số hồ sơ có dấu hiệu vi phạm đến cơ quan điều tra. Trên cơ sở đó, các cơ quan điều tra đã khởi tố nhiều vụ án hình sự tại các xã: Lục Sơn, Cẩm Lý và Lạng Giang.

Đơn cử, ngày 10/4/2026, cơ quan An ninh điều tra Công an tỉnh khởi tố vụ án hình sự về vi phạm khai thác tài nguyên tại xã Lục Sơn, liên quan đến Công ty TNHH Bất động sản Thành Nam. Doanh nghiệp này khai thác ngoài phạm vi diện tích khoảng 0,8 ha, khối lượng ước 30 nghìn m³ đất. Cũng trong tháng 4, cơ quan Cảnh sát điều tra Công an tỉnh khởi tố vụ án hình sự về vi phạm khai thác tài nguyên xảy ra tại xã Cẩm Lý, liên quan đến Công ty TNHH Sơn Hà Thống Nhất. Công ty này khai thác vượt độ sâu, diện tích với khối lượng hơn 82,5 nghìn m³. Qua đây cho thấy, nếu chỉ chú trọng mở rộng nguồn cung mà thiếu kiểm soát chặt chẽ, tài nguyên dễ thất thoát.

Cảng hàng không quốc tế Gia Bình cần khối lượng lớn đất san lấp.

Để chấn chỉnh hạn chế, Ban Thường vụ Tỉnh ủy kịp thời ban hành Chỉ thị số 09-CT/TU ngày 9/4/2026 về tăng cường sự lãnh đạo của các cấp ủy Đảng đối với công tác quản lý Nhà nước trong lĩnh vực tài nguyên, khoáng sản; UBND tỉnh ban hành Chỉ thị số 10/CT-UBND ngày 10/6/2026 về tăng cường, nâng cao hiệu lực, hiệu quả công tác quản lý Nhà nước đối với lĩnh vực địa chất, khoáng sản trên địa bàn. Trong đó yêu cầu các tổ chức, cá nhân được cấp phép thực hiện nghiêm quy định về loại khoáng sản, tọa độ, diện tích, độ sâu, trữ lượng, công suất; sử dụng đất đúng mục đích, mốc giới, ranh giới được giao, cho thuê; khai thác theo thiết kế mỏ; thực hiện đầy đủ nghĩa vụ bảo vệ môi trường, thuế, phí...

Bên cạnh việc thành lập tổ phản ứng nhanh với sự tham gia của Công an tỉnh và Sở Nông nghiệp và Môi trường, nhiều xã, phường còn có tổ phản ứng nhanh để kịp thời xử lý các tình huống, tăng cường hiệu quả quản lý Nhà nước về khoáng sản. Theo ông Nguyễn Văn Thắng, Chủ tịch UBND xã Nghĩa Phương, thực hiện chỉ đạo của tỉnh, xã thường xuyên kiểm tra, giám sát hoạt động khai thác khoáng sản, nhất là các mỏ đất san lấp. Xã thành lập tổ phản ứng nhanh và duy trì kiểm tra định kỳ ít nhất 1 lần/tuần kịp thời phát hiện, ngăn ngừa vi phạm ngay từ thôn. Nhờ đó, từ địa phương điểm nóng thất thoát khoáng sản, đến nay công tác quản lý Nhà nước lĩnh vực này đi vào nền nếp, bảo đảm khai thác và sử dụng tài nguyên đúng quy định.

Công ty cổ phần Đầu tư xây dựng 68 Trường Sinh, xã Nghĩa Phương thực hiện nghiêm các quy định về bảo vệ môi trường đối với phương tiện vận tải trước khi lưu thông ra bên ngoài.

Việc quản lý chặt chẽ không chỉ ở thời điểm cấp phép mà còn suốt quá trình khai thác, gắn sản lượng với nhu cầu thực tế của từng công trình, từng giai đoạn. Ông Bùi Quang Phát, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường cho rằng, khi nhiều dự án triển khai cùng lúc, nếu không có cơ chế điều phối hợp lý dễ xảy ra tình trạng công trình này thiếu vật liệu trong khi nơi khác phát sinh lượng đất dư sau thi công. Vì vậy, nguồn đất cần được gắn với địa chỉ sử dụng cụ thể nhằm kiểm soát sản lượng, hạn chế khai thác vượt nhu cầu, sử dụng sai mục đích, thất thoát tài nguyên. Cách làm này cũng giúp doanh nghiệp chủ động kế hoạch vận hành, nhà thầu giảm áp lực tìm kiếm vật liệu, tiết kiệm chi phí và hạn chế ảnh hưởng đến môi trường.

Hoàn nguyên bảo vệ môi trường, phát triển bền vững

Theo rà soát của Sở Nông nghiệp và Môi trường, nhu cầu đất san lấp phục vụ các dự án, công trình phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh giai đoạn 2025-2030 hơn 602 triệu m³. Trong khi đó, quy hoạch đến năm 2030 có 259 mỏ đất san lấp với lượng dự báo hơn 668 triệu m³. Về tổng thể, nguồn đã được chuẩn bị lớn hơn nhu cầu nhưng con số này chưa thể bảo đảm công trường luôn có đủ đất khi cần. Bởi một phần tài nguyên vẫn nằm trong lòng đất; khả năng cung ứng còn phụ thuộc vào tiến độ hoàn thiện thủ tục, công suất từng mỏ, thời hạn khai thác, tổ chức vận chuyển và thời điểm phát sinh nhu cầu của từng dự án. Đây chính là khoảng cách cần được rút ngắn từ sớm.

Vì vậy, nguồn tài nguyên đã quy hoạch phải được theo dõi gắn với tiến độ của các dự án, qua đó xác định trước nguồn sắp thiếu, nguồn còn khả năng đáp ứng và thời điểm cần chuẩn bị phương án thay thế. Cũng theo ông Bùi Quang Phát, mục tiêu không phải đến khi công trường thiếu đất mới tìm mỏ mà phải nắm trước nhu cầu san lấp để chủ động đáp ứng. Đặc biệt, cự ly vận chuyển cũng cần được tính sớm. Một mỏ có trữ lượng lớn nhưng nằm cách quá xa công trường chưa chắc là nguồn cung hiệu quả. Với những dự án cần hàng trăm nghìn, thậm chí hàng triệu mét khối đất, quãng đường xa làm chi phí tăng đáng kể, đồng thời ảnh hưởng đến năng lực cung ứng, nhất là thời gian cao điểm. Cho nên, quy hoạch và lựa chọn khu vực khai thác cần được đặt trong mối liên hệ với các dự án có nhu cầu đất lớn.

San lấp mặt bằng Khu công nghiệp Song Mai - Nghĩa Trung.

Ông Nguyễn Ánh Văn, Phó Giám đốc Công ty TNHH Phát triển Fuji Phúc Long, chủ đầu tư dự án xây dựng và kinh doanh kết cấu hạ tầng Khu công nghiệp Việt Hàn khẳng định, việc bố trí mỏ đất trong cự ly phù hợp với công trường tác động lớn tới tiến độ và chi phí thi công. Nguồn đất ở gần giúp giảm chi phí và dễ dàng huy động phương tiện, nhất là khi nhiều dự án cùng triển khai.

Cùng với bảo đảm nguồn cung, các doanh nghiệp khai thác thực hiện nghiêm biện pháp bảo vệ môi trường. Tại mỏ đất của Công ty cổ phần Đầu tư xây dựng 68 Trường Sinh, xã Nghĩa Phương, doanh nghiệp lắp đặt trạm cân điện tử, bố trí 2 xe vệ sinh chuyên dụng và 5 công nhân xử lý môi trường khi phương tiện ra khỏi khu khai thác. Đơn vị còn đầu tư hệ thống máng rửa hạn chế bụi bẩn, giảm phương tiện tập trung tại khu vực chợ dân sinh và các khu dân cư dọc đường tỉnh 293.

Ông Nguyễn Văn Vụ, người dân thôn Quỷnh, xã Nghĩa Phương cho biết, Công ty thực hiện tốt việc vệ sinh môi trường khi khai thác, vận chuyển đất. Hằng ngày, doanh nghiệp phun nước trên các tuyến đường, rửa phương tiện vận chuyển qua hệ thống máng, không để đất, bụi bẩn làm ô nhiễm, ảnh hưởng đến cuộc sống của người dân. Tại mỏ đất ở phường Vân Hà, Công ty TNHH Khoáng sản Trung Bắc cũng lắp đặt hệ thống máng rửa, đầu tư xe tưới nước và hệ thống tưới tự động giảm thiểu bụi phát tán.

Đến cuối tháng 6 năm nay, toàn tỉnh có 135 điểm mỏ đã ký quỹ cải tạo, phục hồi môi trường trong hoạt động khai thác khoáng sản với gần 76 tỷ đồng, tăng 8 điểm mỏ so với năm trước. Khoản ký quỹ cũng là cơ sở để bảo đảm nguồn lực xử lý trong trường hợp doanh nghiệp không làm theo cam kết khi đóng cửa mỏ, cải tạo và phục hồi môi trường.

Nguồn tài nguyên khoáng sản không phải là vô hạn, cùng với việc đưa các mỏ mới vào khai thác còn phải kèm theo phương án bảo đảm hoàn nguyên khi kết thúc khai thác. Theo quy định, trước khi hoạt động, các chủ mỏ phải ký quỹ cải tạo, phục hồi môi trường nhằm bảo đảm phục hồi về môi trường sau khai thác. Khi kết thúc hoạt động, việc đóng cửa mỏ, cải tạo, phục hồi môi trường phải được thực hiện theo phương án đã phê duyệt, bảo đảm an toàn, hạn chế tác động đến đất đai, môi trường và đưa diện tích đất đã khai thác trở lại sử dụng phù hợp.

Thông tin từ Quỹ Đầu tư phát triển tỉnh, đến cuối tháng 6 năm nay, toàn tỉnh có 135 điểm mỏ đã ký quỹ cải tạo, phục hồi môi trường trong hoạt động khai thác khoáng sản với gần 76 tỷ đồng, tăng 8 điểm mỏ so với năm trước. Khoản ký quỹ cũng là cơ sở để bảo đảm nguồn lực xử lý trong trường hợp doanh nghiệp không làm theo cam kết khi đóng cửa mỏ, cải tạo và phục hồi môi trường. Bắc Ninh đã có một số chủ mỏ hoàn thiện thủ tục đóng cửa sau khi hết thời gian khai thác, thực hiện các yêu cầu về san lấp, cải tạo mặt bằng, trồng cây xanh và xử lý các vấn đề môi trường. Đơn cử, Công ty TNHH Sản xuất gạch ngói xã Ngọc Lý đã hoàn tất thủ tục đóng cửa mỏ. Tỉnh quyết định cho đóng cửa mỏ vào giữa tháng 3 năm nay, sau khi doanh nghiệp hoàn thiện các thủ tục theo quy định, diện tích khu vực này được bàn giao xây dựng dự án Cụm công nghiệp Lăng Cao.

Bảo đảm nguồn đất san lấp không chỉ là mở thêm mỏ mà còn quản lý chặt chẽ từ khai thác, sử dụng đến đóng cửa, phục hồi bảo vệ môi trường. Khai thác đúng nhu cầu, phân bổ hợp lý, sử dụng tiết kiệm và hoàn trả mặt bằng theo quy định sẽ giúp nguồn tài nguyên này thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm môi trường an toàn và bền vững.