Sáp nhập, sắp xếp mạng lưới đại học: Không chỉ là phép cộng cơ học

Sinh viên Đại học Kinh tế TPHCM.

Các chuyên gia cho rằng, đây không đơn thuần là bài toán tinh gọn đầu mối mà cần được xem là quá trình tái cấu trúc nhằm tập trung nguồn lực, nâng cao chất lượng đào tạo và năng lực nghiên cứu.

Từ mạng lưới phân tán đến yêu cầu tái cấu trúc

Thường trực Ban Bí thư Trần Cẩm Tú vừa ký ban hành Kế hoạch số 06-KH/TW ngày 28/7/2026 thực hiện Kết luận Hội nghị lần thứ ba Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV về tiếp tục hoàn thiện, vận hành hiệu quả mô hình tổ chức tổng thể của hệ thống chính trị, mô hình chính quyền địa phương 2 cấp.

Theo kế hoạch, Đảng ủy Chính phủ lãnh đạo, chỉ đạo sắp xếp, tổ chức lại các cơ sở giáo dục đại học công lập theo hướng chuyển các cơ sở giáo dục đại học đa ngành, đa lĩnh vực về Bộ GD&ĐT hoặc địa phương quản lý; sáp nhập, hợp nhất các cơ sở giáo dục trên cùng địa bàn, trừ các cơ sở giáo dục thuộc lĩnh vực đặc thù. Việc sắp xếp phải bảo đảm mục tiêu giảm tối thiểu 20% đầu mối cơ sở giáo dục đại học công lập và hoàn thành trước ngày 1/4/2027.

Trước đó, chủ trương sắp xếp, sáp nhập các cơ sở giáo dục đại học cũng được xác định rõ trong Nghị quyết số 71-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo.

Thực tế, nhiều năm qua, mạng lưới cơ sở giáo dục đại học tại Việt Nam phát triển nhanh nhưng còn phân tán, manh mún, quy mô nhỏ và trùng lặp ngành nghề. Việc phân tán nguồn lực làm giảm cơ hội hình thành những đại học mũi nhọn, có vị thế trên bản đồ học thuật quốc tế.

Tòa nhà điều hành Đại học Quốc gia TPHCM tại khu đô thị Đại học Quốc gia TPHCM.

Các chuyên gia giáo dục đại học nhận định, thực trạng này xuất phát từ nhiều nguyên nhân đan xen, cả chủ quan lẫn khách quan. Về chủ quan, vấn đề lớn nằm ở cơ chế quản lý hành chính - bộ chủ quản, thay vì tổ chức theo hệ thống vùng và ngành.

Việc phân tán quyền quản lý cho hơn 10 bộ, ngành và nhiều địa phương khiến hệ thống thiếu một đầu mối điều phối thống nhất, dẫn tới hạn chế trong định hướng phát triển liên vùng và chuyên môn hóa đào tạo.

Do đó, các chuyên gia bày tỏ sự ủng hộ chủ trương của Bộ Chính trị về sắp xếp, tổ chức lại các cơ sở giáo dục đại học công lập, giảm tối thiểu 20% đầu mối cơ sở giáo dục đại học công lập.

Theo PGS.TS Bùi Anh Thủy, Trưởng khoa Luật, Trường Đại học Văn Lang, đây là chủ trương tốt bởi thực tế hiện nay cho thấy bức tranh giáo dục đại học còn phần nào tản mạn, manh mún, dẫn đến việc Việt Nam chưa có nhiều đại học lớn với tiềm lực mạnh.

Các trường đại học quy mô nhỏ tại các đô thị lớn cũng như ở nhiều địa phương khó thu hút được nhiều nhà giáo tài năng - nguồn lực rất cần thiết đối với giáo dục đại học, từ đó cũng khó thu hút được nhiều sinh viên ưu tú.

Sắp xếp đầu mối phải đi cùng tự chủ đại học

Theo các chuyên gia, về mặt khoa học, sắp xếp, sáp nhập, tinh gọn hệ thống đại học không phải là phép cộng cơ học mà là giải pháp tối ưu hóa nguồn lực. Việc gom cụm các trường phân mảnh, tinh gọn bộ máy và cắt giảm các đầu mối trung gian sẽ góp phần khắc phục tình trạng đầu tư dàn trải.

Khi nguồn lực và cơ sở vật chất được tập trung, các đại học có thêm điều kiện phát triển theo hướng đa ngành, tăng nội lực, nâng cao chất lượng nghiên cứu, đủ sức hội nhập quốc tế.

PGS.TS Bùi Anh Thủy cho rằng, với quy mô và tốc độ đầu tư mạnh mẽ vào xây dựng cơ sở hạ tầng, giao thông, đô thị của Việt Nam hiện nay, không nhất thiết địa phương nào cũng phải có ít nhất một trường đại học. Các trường đại học cũng không nên tiếp tục được bố trí theo cơ cấu địa lý như hiện tại.

Thay vào đó, theo từng khu vực, cần nghiên cứu tập trung các trường thành một trường đại học hoặc một đại học có quy mô lớn hơn cả về cơ sở vật chất lẫn đội ngũ. Cách làm này sẽ giúp tập trung nguồn lực, tạo điều kiện hình thành những cơ sở giáo dục đại học có tiềm lực mạnh, thay vì phân tán đầu tư cho nhiều trường quy mô nhỏ.

Sinh viên Trường Đại học Công nghệ Kỹ thuật trong một cuộc thi về công nghệ. Ảnh: UTE TV.

Theo PGS.TS Bùi Anh Thủy, cùng với việc sắp xếp lại đầu mối các trường đại học, cần sắp xếp lại cơ quan chủ quản. Các trường đại học không nên do các bộ quản lý mà nên chuyển giao về Bộ GD&ĐT hoặc, tùy trường hợp, giao về cấp tỉnh.

Cùng với đó, các trường đại học, các đại học cần được giao quyền tự chủ và được hỗ trợ, tạo điều kiện để thực thi quyền tự chủ ở mức cao nhất. Cơ quan quản lý nhà nước chỉ nên đề ra các chuẩn mực, quy ước, quy tắc trong khuôn khổ pháp luật để các trường thực hiện, không can thiệp trực tiếp vào hoạt động chuyên môn của nhà trường.

Theo ông, khi mức độ tự chủ đại học càng cao, các đại học càng có điều kiện đẩy nhanh quá trình phát triển. Hoạt động giáo dục, đào tạo và nghiên cứu vì thế sẽ gắn chặt hơn với yêu cầu của nền kinh tế - xã hội đất nước cũng như những thách thức mang tính thời đại. Ở chiều ngược lại, chính nhu cầu của thị trường lao động cũng tác động đến quyết định lựa chọn nơi học tập của người học.

Như vậy, sắp xếp mạng lưới cơ sở giáo dục đại học không chỉ dừng ở việc giảm số lượng đầu mối mà cần đi cùng đổi mới mô hình quản trị, xác định lại vai trò của cơ quan chủ quản và mở rộng quyền tự chủ cho các cơ sở giáo dục đại học.

Kinh nghiệm quốc tế và bài học cho Việt Nam

Nhiều quốc gia đã tiến hành sắp xếp, hợp nhất các trường đại học nhằm tinh gọn bộ máy, nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực và năng lực cạnh tranh toàn cầu.

TS Hồ Thanh Trí, Viện trưởng Viện Quốc tế HUIT, Trường Đại học Công Thương TPHCM, cho biết nhiều quốc gia đã triển khai các chương trình sáp nhập, tái cấu trúc hệ thống đại học công lập nhằm nâng cao chất lượng, hiệu quả quản trị và năng lực cạnh tranh quốc tế. Trong đó, Trung Quốc và Pháp là hai mô hình Việt Nam có thể tham khảo.

Tại Trung Quốc, Chính phủ triển khai các chương trình như Dự án 211 và Dự án 985, sáp nhập các trường nhỏ thành những đại học tổng hợp quy mô lớn, đồng thời phân tầng hệ thống rõ ràng giữa đại học nghiên cứu, đại học ứng dụng và cao đẳng cộng đồng. Nhờ đó, Trung Quốc hình thành các trung tâm đào tạo, nghiên cứu hàng đầu thế giới như Đại học Thanh Hoa, Đại học Bắc Kinh, Đại học Chiết Giang, qua đó nâng cao sức cạnh tranh quốc tế và tăng cường gắn kết đào tạo với phát triển vùng.

Thí sinh tìm hiểu thông tin tuyển sinh của Trường Đại học Khoa học Sức khỏe (Đại học Quốc gia TPHCM).

Trong khi đó, Pháp tiến hành cải cách mạnh mẽ từ năm 2013 với mô hình “Université fusionneé”, hợp nhất các trường đại học và viện nghiên cứu trong cùng khu vực. Một số trường tiêu biểu như Université Paris-Saclay hay Aix-Marseille Université sau hợp nhất sử dụng một thương hiệu, một chiến lược phát triển chung, qua đó nâng cao vị thế trên các bảng xếp hạng quốc tế và tăng hiệu quả sử dụng ngân sách công.

Theo TS Hồ Thanh Trí, bài học đối với Việt Nam là cần kết hợp linh hoạt cả hai hướng tiếp cận. Một mặt, tiến hành sáp nhập có chọn lọc theo vùng và lĩnh vực để hình thành các đại học vùng đa ngành, có mức độ tự chủ cao. Mặt khác, cần phân tầng rõ hệ thống đại học công lập theo định hướng nghiên cứu - ứng dụng, qua đó phát huy thế mạnh chuyên sâu của từng nhóm trường.

Song song đó, cần tăng cường liên kết học thuật và xây dựng thương hiệu quốc gia trong giáo dục đại học. Đây là những yếu tố quan trọng để nâng cao sức cạnh tranh quốc tế của toàn hệ thống, thay vì chỉ tập trung vào việc giảm số lượng đầu mối.

Những kinh nghiệm này cho thấy sắp xếp hệ thống đại học là một xu hướng trong quá trình hiện đại hóa giáo dục, nhằm tập trung nguồn lực, nâng cao chất lượng và thúc đẩy hội nhập quốc tế.

Thí sinh dự thi đánh giá năng lực do Đại học Quốc gia TPHCM tổ chức năm 2026.