Sau 75 năm, Asiad còn gì đáng để chờ đợi?

Đoàn Ấn Độ diễu hành tại lễ khai mạc Asiad đầu tiên ở New Delhi năm 1951.

Asiad không chỉ là cuộc đua huy chương

Khi kỳ Asiad đầu tiên diễn ra tại New Delhi (Ấn Độ) năm 1951, 11 quốc gia cùng góp mặt trong một châu Á đang chuyển mình sau thời kỳ thuộc địa và hai cuộc chiến tranh thế giới. Với những quốc gia vừa giành độc lập, thể thao trở thành cách khẳng định vị thế, đồng thời tạo ra một không gian chung để gặp gỡ, và hình thành ý thức cộng đồng.

Qua từng giai đoạn, Asiad mang những sứ mệnh khác nhau. Đại hội năm 1990 tại Bắc Kinh là cơ hội để Trung Quốc cải thiện hình ảnh và kết nối với thế giới trong bối cảnh bị cô lập quốc tế.

Bốn năm sau, tại Hiroshima (Nhật Bản), sự xuất hiện lần đầu của năm quốc gia Trung Á giành độc lập sau khi Liên Xô tan rã đã mở rộng bản đồ tham dự đại hội. Đến Doha năm 2006, toàn bộ 45 thành viên Hội đồng Olympic châu Á đều góp mặt. Từ 11 đoàn ban đầu, Asiad trở thành ngày hội thể thao quy tụ đầy đủ các thành viên của tổ chức này.

Tuy nhiên, sức nặng lịch sử không đủ bảo đảm sức hút trong hiện tại. Khi khán giả có thể theo dõi những cuộc tranh tài thể thao hàng đầu thế giới mỗi ngày khi chỉ cần một chiếc điện thoại, Asiad phải trả lời một câu hỏi: Điều gì khiến đại hội tiếp tục giữ vị trí quan trọng trong đời sống thể thao châu Á?

Việc phô diễn tiềm lực quốc gia qua những công trình đồ sộ hay liên tục mở rộng quy mô khó có thể là câu trả lời lâu dài. Asiad cần chứng minh giá trị bằng những gì đại hội mang lại cho vận động viên, người hâm mộ và cộng đồng đăng cai.

Linh vật Honohon của Asiad 2026 được trưng bày gần tháp Chubu Electric Power Mirai ở Nagoya, Nhật Bản.

Asiad 2026, khai mạc ngày 19/9, lựa chọn hướng đi đề cao tính bền vững và tiết giảm chi phí. Ban tổ chức ưu tiên tận dụng cơ sở vật chất hiện có, huy động du thuyền và các khu lưu trú tạm thời thay cho việc xây dựng một làng vận động viên quy mô lớn. Kim loại tái chế cũng được sử dụng để chế tác huy chương.

Những lựa chọn ấy gợi mở một cách tiếp cận khác: thành công của đại hội cần được đánh giá cả bằng hiệu quả sử dụng nguồn lực và giá trị để lại sau ngày bế mạc.

Chương trình thi đấu cũng chuyển động theo thị hiếu của công chúng. Từ sáu môn ở kỳ đại hội đầu tiên, Asiad năm nay có 43 môn. Thể thao điện tử cùng các môn thể thao mạo hiểm mở thêm cánh cửa tiếp cận khán giả trẻ. Ở môn 5 môn phối hợp hiện đại, nội dung vượt chướng ngại vật thay thế cưỡi ngựa vượt rào, cho thấy ngay cả những môn có truyền thống lâu đời cũng phải thích ứng.

Đổi mới là cần thiết, nhưng Asiad vẫn có những giá trị cần gìn giữ. Khẩu hiệu “Imagine One Asia” - “Hình dung về một châu Á thống nhất” - nhắc lại lý do đại hội ra đời: đưa các quốc gia khác biệt về chính trị, tôn giáo, ngôn ngữ và văn hóa đến gần nhau thông qua thể thao.

Trên sân đấu, sự kết nối ấy hiện diện trong từng cuộc tranh tài, trong việc cùng tuân thủ luật chơi và tôn trọng đối thủ. Đó cũng là giá trị giúp Asiad có ý nghĩa vượt ra ngoài bảng tổng sắp huy chương.

Trong quá khứ, các quốc gia thông qua Asiad để cho thấy mình đã thay đổi ra sao. Giờ đây, chính đại hội phải chứng minh khả năng thích ứng với một thế giới đang đổi thay. Tổ chức tiết kiệm hơn, giảm gánh nặng cho chủ nhà và đón nhận những môn thể thao mới là những bước đi cụ thể.

Sau 75 năm, sức sống của Asiad vẫn phụ thuộc vào khả năng khiến các quốc gia muốn đến với nhau, các vận động viên khao khát tranh tài và người hâm mộ tìm thấy lý do để chờ đợi. Đó là thước đo mà Aichi - Nagoya 2026 cần hướng tới.

Thể thao Việt Nam nhìn mình qua 'lăng kính' Asiad

Năm 1982, trong lần đầu tham dự Asiad sau ngày đất nước thống nhất, Việt Nam cử 40 vận động viên tranh tài ở ba môn điền kinh, bắn súng và bơi. Tấm HCĐ của xạ thủ Nguyễn Quốc Cường là thành tích duy nhất.

Đến Hiroshima năm 1994, võ sĩ taekwondo Trần Quang Hạ mới mang về HCV Asiad đầu tiên. Từ việc góp mặt đến bước lên bục cao nhất, thể thao Việt Nam trải qua một hành trình dài để khẳng định khả năng cạnh tranh ở châu lục.

Nhưng hành trình ấy không phải đường thẳng. Việt Nam giành bốn HCV tại Busan năm 2002, ba HCV tại Doha năm 2006, rồi chỉ có một HCV ở mỗi kỳ đại hội năm 2010 và 2014. Những biến động này cho thấy việc tạo ra một nhà vô địch và duy trì năng lực giành chiến thắng qua nhiều thế hệ là hai thử thách khác nhau.

Bùi Thị Thu Thảo giành HCV nhảy xa tại Asiad 2018.

Asiad 2018 mang đến dấu mốc đáng chú ý khi Việt Nam giành HCV ở điền kinh và rowing, những môn thuộc chương trình Olympic. Chiến thắng của Bùi Thị Thu Thảo ở nội dung nhảy xa nữ cho thấy vận động viên Việt Nam có thể vươn tới đỉnh cao châu Á trong một môn thể thao cơ bản. Giá trị của tấm huy chương vì thế vượt ra ngoài việc cải thiện vị trí trên bảng tổng sắp, đó là mở thêm niềm tin và cơ sở để đầu tư.

Tuy nhiên, tại Hàng Châu năm 2023, điền kinh Việt Nam không giành được huy chương. Cũng ở kỳ đại hội này, chiến thắng của Phạm Quang Huy mới giúp bắn súng Việt Nam lần đầu có HCV Asiad, sau 41 năm kể từ tấm HCĐ của Nguyễn Quốc Cường. Những dấu mốc ấy vừa ghi nhận sự bền bỉ, vừa đặt ra yêu cầu xây dựng lực lượng đủ chiều sâu để thành công có thể được tiếp nối.

Đó là lý do Asiad vẫn giữ vai trò đặc biệt với thể thao Việt Nam. Sân chơi châu lục đặt các tuyển thủ trước một chuẩn cạnh tranh cao hơn và rõ ràng thành công ở Đông Nam Á chưa bảo đảm một vị trí trên bục huy chương. Qua từng cuộc đấu, khoảng cách về chuyên môn, bản lĩnh và khả năng duy trì phong độ được thể hiện bằng những kết quả cụ thể.

Phạm Quang Huy giúp bắn súng Việt Nam lần đầu có HCV Asiad.

Từ góc độ phát triển, kết quả Asiad cần trở thành căn cứ để lựa chọn môn trọng điểm, đánh giá chất lượng đào tạo và điều chỉnh đầu tư. Một tấm HCV có thể ghi dấu tài năng xuất sắc; khả năng liên tục tạo ra những ứng viên tranh huy chương mới phản ánh chiều sâu của cả hệ thống.

Vì vậy, đến Asiad 2026, câu hỏi dành cho thể thao Việt Nam còn nằm ở phía sau những chỉ tiêu: có thêm bao nhiêu vận động viên đủ sức cạnh tranh với nhóm dẫn đầu châu Á, bao nhiêu gương mặt trẻ có thể tiếp bước đàn anh, đàn chị, và những môn từng thành công có duy trì được vị thế?

Nếu Asiad cần chứng minh giá trị trong một thế giới đang thay đổi, hành trình của Việt Nam là một phần câu trả lời. Á vận hội vẫn cần thiết bởi mang đến một đích vươn tới đủ cao, đồng thời buộc mỗi nền thể thao nhìn rõ mình đang đứng ở đâu.