Sau bóng đá, đến lúc thể thao Việt Nam tính chuyện nhập tịch?

ASIAD 20 cho thấy chuyện một VĐV sinh ra ở quốc gia này rồi thi đấu cho quốc gia khác đã trở thành phần quen thuộc của thể thao đỉnh cao. Điền kinh là nơi xu hướng ấy thể hiện rõ nhất.

Bahrain có Winfred Yavi, VĐV sinh tại Kenya, giành ba HCV ở 5.000 m, 10.000 m và 3.000 m vượt chướng ngại. Birhanu Balew, người gốc Ethiopia, cũng mang về hai HCV. Với một quốc gia nhỏ, những VĐV như vậy giúp Bahrain lập tức cạnh tranh ở những nội dung vốn cần rất nhiều năm để xây dựng lực lượng.

Qatar, Kazakhstan hay một số nền thể thao Tây Á cũng có những trường hợp tương tự. Có người chuyển quốc tịch sau khi đã trưởng thành ở hệ thống khác, có người tới quốc gia mới từ sớm rồi được đào tạo lâu dài. Vì thế, không thể gom tất cả vào một khái niệm đơn giản là “mua VĐV”.

Nhưng hiệu quả về thành tích là điều khó phủ nhận. Một chân chạy đã đạt chuẩn thế giới có thể giúp một quốc gia rút ngắn khoảng cách nhanh hơn rất nhiều so với việc chờ cả một thế hệ trưởng thành.

Với Việt Nam, câu chuyện này không còn hoàn toàn xa lạ.

Bóng đá đã mở cánh cửa

Tuyển Việt Nam thời gian gần đây tận dụng nhiều hơn nguồn cầu thủ Việt kiều, đồng thời sử dụng những trường hợp nhập tịch như Nguyễn Xuân Son hay Đỗ Hoàng Hên. Cách làm này tạo thêm lựa chọn cho đội tuyển ở những vị trí mà nguồn cầu thủ trong nước chưa đáp ứng đủ về thể hình, tốc độ hoặc chất lượng chuyên môn.

Điều đáng nói là bóng đá không còn xem nguồn lực bên ngoài như giải pháp bất thường. Nếu cầu thủ đủ điều kiện, thực sự muốn khoác áo Việt Nam và đáp ứng yêu cầu chuyên môn, họ có thể trở thành một phần của đội tuyển.

Vậy với bắn súng, điền kinh, bơi, rowing, cử tạ hay boxing thì sao?

Câu hỏi ấy đáng được đặt ra sau ASIAD 20. Việt Nam giành 25 huy chương nhưng chỉ có 3 HCV, trong đó cả ba đều đến từ cầu mây và kata đồng đội nữ karate. Những môn nằm trong chương trình Olympic Los Angeles 2028 không có nhà vô địch.

Điều này không có nghĩa Việt Nam thiếu VĐV đủ khả năng cạnh tranh. Nguyễn Thị Tâm vào chung kết boxing 51 kg nữ sau khi thắng nhà vô địch thế giới Alua Balkibekova. Rowing có nhiều HCĐ, bắn súng có những VĐV tiến sát nhóm huy chương, điền kinh cũng xuất hiện một số kết quả đáng chú ý.

Nguyễn Thị Tâm vào chung kết boxing ASIAD 20, cho thấy Việt Nam vẫn có những VĐV tiến rất gần tới đỉnh châu Á ở các môn Olympic.

Vấn đề nằm ở tầng cao nhất. Việt Nam có khá nhiều người đủ sức đứng trên bục, nhưng số VĐV có thể đánh bại những đối thủ mạnh nhất châu Á vẫn còn ít.

Nếu xuất hiện một VĐV Việt kiều được đào tạo ở Mỹ, Australia, Nhật Bản hay châu Âu, đủ trình độ tranh huy chương ASIAD hoặc Olympic, sẽ rất khó tìm lý do để bỏ qua nguồn lực ấy. Thể thao Việt Nam cũng không nhất thiết phải giới hạn việc tuyển chọn trong phạm vi những người trưởng thành hoàn toàn từ hệ thống trong nước.

Nguồn Việt kiều nên là hướng dễ chấp nhận nhất. Họ có mối liên hệ gia đình với Việt Nam, đồng thời có thể mang theo kinh nghiệm từ những nền thể thao phát triển hơn.

Sau đó mới đến những trường hợp VĐV nước ngoài thực sự gắn bó lâu dài với Việt Nam, đáp ứng quy định quốc tịch và điều kiện thi đấu của liên đoàn quốc tế. Đây sẽ là bước phức tạp hơn, nhưng không phải vấn đề nên bị loại bỏ ngay từ đầu.

Nhập tịch không thể thay cho đào tạo

Điều cần tránh là biến nhập tịch thành cách nhanh nhất để mua thêm HCV.

Một tiền đạo nhập tịch giỏi có thể nâng chất lượng cả đội bóng. Với thể thao cá nhân, một nhà vô địch nhập tịch chỉ giúp bảng huy chương có thêm một tấm HCV; điều đó chưa chắc khiến hệ thống đào tạo trong nước mạnh hơn.

Winfred Yavi, sinh tại Kenya, trở thành một trong những VĐV nổi bật của Bahrain với ba HCV điền kinh tại ASIAD 20.

Bahrain là ví dụ rõ. Điền kinh của họ đủ sức cạnh tranh với các cường quốc châu Á nhờ nhiều VĐV sinh ngoài lãnh thổ, nhưng thành công ấy không đồng nghĩa hệ thống đào tạo bản địa đã đạt quy mô như Trung Quốc, Nhật Bản hay Hàn Quốc.

Nếu Việt Nam đi theo hướng này, mục tiêu không nên chỉ là tìm một VĐV đủ sức thắng ngay tại ASIAD. Người được lựa chọn cần trở thành một phần của hệ thống, tập luyện cùng VĐV trong nước, chia sẻ môi trường chuyên môn và góp phần kéo mặt bằng chung lên.

Qatar cho thấy một cách tiếp cận đáng tham khảo hơn. Aspire Academy không đơn thuần đưa những VĐV đã thành danh về thi đấu, mà đào tạo nhiều tài năng trong thời gian dài trước khi họ bước ra đấu trường quốc tế. Ở ASIAD 20, hàng chục VĐV trưởng thành từ hệ thống này thi đấu cho Qatar ở nhiều môn.

Đó là khác biệt giữa bổ sung nguồn lực và chỉ chạy theo huy chương.

Việt Nam hiện đã có chương trình phát triển các môn trọng điểm hướng tới ASIAD và Olympic giai đoạn 2026-2046, với trọng tâm là bắn súng, bắn cung, cử tạ, xe đạp, đua thuyền, điền kinh, bơi, karate và cầu mây. Khi đã chọn hướng đầu tư tập trung, việc mở rộng nguồn tuyển chọn cũng nên được xem xét.

Không nhất thiết môn nào cũng cần VĐV nhập tịch. Việt Nam càng không nên vì thiếu HCV ở một kỳ ASIAD mà lập tức đi tìm người nước ngoài để lấp chỗ trống.

Nhưng nếu có một VĐV Việt kiều đủ trình độ, hoặc một tài năng nước ngoài đã sống, tập luyện lâu dài tại Việt Nam và muốn gắn bó thực sự, cánh cửa không nên đóng lại.

Bóng đá Việt Nam đã mở rộng nguồn tuyển chọn với cầu thủ Việt kiều và nhập tịch như Nguyễn Xuân Son hay Hoàng Hên.

Bóng đá đã đi trước ở câu chuyện này. Xuân Son hay Hoàng Hên không thể thay thế việc đào tạo tiền đạo, nhưng họ bổ sung chất lượng ở thời điểm đội tuyển cần thêm lựa chọn.

Các môn khác cũng có thể nhìn nguồn lực bên ngoài theo cách tương tự. Một VĐV nhập tịch không phải lời giải cho cả nền thể thao, nhưng có thể giúp tăng cạnh tranh, nâng chuẩn tập luyện và bổ sung đúng chỗ Việt Nam đang thiếu.

Sau ASIAD 20, câu hỏi vì thế không nên chỉ là Việt Nam có cần nhập tịch VĐV hay không. Điều quan trọng hơn là nếu sử dụng nguồn lực ấy, Việt Nam sẽ dùng nó để nâng hệ thống lên hay chỉ để có thêm vài tấm huy chương.

Nếu trả lời được câu hỏi đó, nhập tịch có thể trở thành một công cụ hợp lý. Nếu không, một tấm HCV có thể đến nhanh, nhưng khoảng cách thật sự với những nền thể thao mạnh vẫn còn nguyên.