Siết chặt 'phòng tuyến' chống khai thác IUU

Bài 1: Quản lý chặt tàu cá ngay tại bờ

Quản lý từng tàu cá, nắm chắc tình trạng hoạt động, kiểm soát chặt việc xuất, nhập bến và kịp thời phát hiện phương tiện có nguy cơ vi phạm đang là những mắt xích quan trọng trong nỗ lực chống khai thác IUU. Kết quả kiểm tra tại Lâm Đồng, thành phố Hồ Chí Minh và Cà Mau cho thấy nhiều chuyển biến tích cực, đồng thời đặt ra yêu cầu tiếp tục siết chặt quản lý ngay tại cơ sở, không để tàu cá không đủ điều kiện ra khơi.

Cán bộ Đồn Biên phòng Đất Mũi, Bộ đội Biên phòng tỉnh Cà Mau tặng cờ Tổ quốc cho ngư dân. Ảnh: Hoàng Tá

Trong đợt kiểm tra vừa qua, Đoàn kiểm tra Ban Chỉ đạo về chống khai thác IUU Bộ Quốc phòng đã tập trung đánh giá thực chất các khâu quản lý tàu cá, kiểm soát hoạt động tại cảng và cửa biển, giám sát hành trình, thực hiện thủ tục xuất, nhập bến, cũng như việc quản lý nhóm phương tiện có nguy cơ cao. Kết quả kiểm tra cho thấy, công tác quản lý tại 3 địa phương đã có nhiều chuyển biến, song vẫn còn những khâu cần tiếp tục chấn chỉnh để ngăn ngừa vi phạm ngay từ cơ sở.

Nắm chắc từng phương tiện

Một trong những vấn đề được Đoàn kiểm tra đặc biệt quan tâm là nhóm tàu cá không đủ điều kiện hoạt động hoặc có nguy cơ cao vi phạm IUU. Tại Lâm Đồng, tính đến cuối tháng 8/2026, toàn tỉnh có 8.171 tàu cá, trong đó, 1.898 tàu có chiều dài trên 15m. Qua rà soát, địa phương xác định 939 tàu thuộc nhóm có nguy cơ cao vi phạm IUU đã được đăng ký trên cơ sở dữ liệu nghề cá quốc gia (VNFishbase) nhưng hiện không đủ điều kiện hoạt động. Trong nhóm này, 492 tàu hết hạn giấy phép, đăng kiểm, giấy chứng nhận an toàn thực phẩm hoặc chưa lắp thiết bị giám sát hành trình. Một số lượng đáng kể phương tiện đã mua bán, chuyển nhượng nhưng thủ tục chưa hoàn chỉnh; có tàu hư hỏng, ngừng hoạt động, bỏ bờ, chìm hoặc tháo dỡ.

Việc phân loại cụ thể từng loại phương tiện giúp địa phương tránh tình trạng quản lý đội tàu chỉ dừng lại ở danh sách. Với tàu hết hạn giấy tờ, cơ quan chức năng phải giám sát vị trí, ngăn phương tiện tự ý hoạt động. Tàu đã mua bán cần xác định chủ mới và địa bàn hoạt động. Tàu hư hỏng, bỏ bờ hoặc tháo dỡ phải được cập nhật kịp thời vào hệ thống quản lý.

Tại thành phố Hồ Chí Minh, toàn thành phố hiện có 4.426 tàu cá. Cơ quan chức năng xác định 399 tàu không đủ điều kiện hoạt động. Đáng chú ý, địa phương đã triển khai lắp thiết bị định vị đối với hơn 200 phương tiện để phục vụ quản lý, giám sát nhóm tàu này ngay cả khi chưa đủ điều kiện ra khơi. Hiện tại, thành phố Hồ Chí Minh đã cập nhật 256 tàu có dấu hiệu nghi vấn, nguy cơ cao vi phạm IUU trên VNFishbase, trong đó có tàu không đủ điều kiện hoạt động, tàu thuộc địa phương khác hoạt động trên địa bàn và tàu đã bán cho chủ mới ngoài tỉnh nhưng chưa hoàn tất thủ tục sang tên, đổi chủ.

Còn tại Cà Mau hiện có 5.159 tàu cá, trong đó, 1.921 tàu có chiều dài từ 15m trở lên. Địa phương đang quản lý 290 tàu có nguy cơ cao vi phạm IUU và 718 tàu chưa đủ điều kiện hoạt động khai thác thủy sản. Để quản lý nhóm phương tiện này, chính quyền cơ sở phối hợp với các lực lượng chức năng thường xuyên kiểm tra vị trí neo đậu, rà soát hiện trạng, cập nhật danh sách trên hệ thống số hóa và niêm yết công khai tại địa phương. Cách làm này góp phần gắn trách nhiệm quản lý tàu cá với từng địa bàn, từng chủ phương tiện, hạn chế nguy cơ tàu không đủ điều kiện âm thầm rời bến.

Theo nhận định của Đoàn kiểm tra, số tàu không đủ điều kiện hoạt động và nhóm có nguy cơ cao vi phạm IUU tại các địa phương vẫn còn tương đối lớn. Tình trạng tàu hết hạn giấy phép khai thác, đăng kiểm; mua bán nhưng chưa hoàn thiện thủ tục; tàu di chuyển địa bàn hoạt động chưa được cập nhật đầy đủ vẫn là những vấn đề cần tiếp tục khắc phục.

Cán bộ Bộ đội Biên phòng thành phố Hồ Chí Minh và Bộ Tư lệnh Vùng Cảnh sát biển 3 phối hợp tuyên truyền về chống khai thác IUU cho ngư dân. Ảnh: Quang Anh

Kiểm soát chặt cửa biển, cảng cá

Cùng với rà soát đội tàu, Bộ đội Biên phòng các địa phương duy trì kiểm soát phương tiện tại cửa sông, cửa biển, cảng cá và khu neo đậu; đồng thời từng bước đưa thủ tục xuất, nhập bến lên môi trường điện tử.

Tại Lâm Đồng, kể từ đầu năm 2026, Bộ đội Biên phòng đã làm thủ tục xuất bến cho 31.955 lượt tàu, trong đó, hơn 30.600 lượt được thực hiện trên hệ thống truy xuất nguồn gốc thủy sản khai thác điện tử (eCDT), đạt gần 96%. Cùng với đó, các đơn vị đã tổ chức 28 lượt tuần tra với 148 lượt cán bộ, chiến sĩ tham gia, phát hiện và xử lý 98 vụ liên quan đến hoạt động khai thác thủy sản, với tổng số tiền xử phạt hơn 726 triệu đồng. Tại khu vực cảng cá La Gi, việc thực hiện thủ tục điện tử có chuyển biến rõ rệt. Riêng giai đoạn giữa tháng 7 đến đầu tháng 9/2026, hơn 98% lượt tàu cập cảng đã được Bộ đội Biên phòng duyệt trên eCDT.

Cùng với đó, thành phố Hồ Chí Minh cũng đẩy mạnh đối soát dữ liệu giữa sổ sách nghiệp vụ, phần mềm kiểm soát tại trạm và eCDT. Tại khu vực cảng Cát Lở, trong giai đoạn cao điểm (từ ngày 17/7 đến ngày 3/9), toàn bộ 415 lượt tàu xuất, nhập cảng được Bộ đội Biên phòng duyệt trên hệ thống điện tử. Đối với Cà Mau là địa bàn có hoạt động nghề cá lớn, số phương tiện và lượt tàu ra vào cảng cao. Việc kiểm soát bằng công nghệ vì thế càng có ý nghĩa đối với công tác quản lý. Tại cảng cá Sông Đốc, tỷ lệ tàu được Bộ đội Biên phòng duyệt trên eCDT tăng đáng kể trong giai đoạn cao điểm. Trong 8 tháng đầu của năm 2026, hơn 98% lượt tàu cá có chiều dài từ 15m trở lên rời cảng đã thực hiện thủ tục trên eCDT; tỷ lệ tàu cập cảng thực hiện trên hệ thống đạt hơn 96%. Gần 98,4% sản lượng thủy sản qua cảng được quản lý, cập nhật theo quy định.

Qua kiểm tra thực tế, Đoàn kiểm tra phát hiện một số trường hợp thông tin chủ tàu trên eCDT chưa khớp với dữ liệu tại VNFishbase. Thông tin đã thay đổi trên cơ sở dữ liệu quản lý tàu cá nhưng chưa được cập nhật kịp thời sang hệ thống phục vụ thủ tục xuất, nhập bến. Danh sách thuyền viên cũng có trường hợp chưa đồng nhất giữa cảng cá và trạm kiểm soát Biên phòng.

Bên cạnh kiểm tra, kiểm soát, công tác tuyên truyền tiếp tục được các địa phương coi trọng. Các cơ quan báo chí, phát thanh, truyền hình tại 3 địa phương đã đăng, phát hàng trăm tin, bài, phóng sự về chống khai thác IUU, bảo vệ nguồn lợi thủy sản và chấp hành pháp luật trên biển.

Những vấn đề được Đoàn kiểm tra chỉ ra cho thấy, công tác chống khai thác IUU tại 3 địa phương này vẫn cần được thực hiện quyết liệt, đồng bộ và thực chất hơn. Cùng với xử lý nghiêm các hành vi vi phạm, các địa phương cần khắc phục những bất cập trong phối hợp, quản lý dữ liệu và tổ chức thực thi pháp luật. Đây là cơ sở để nâng cao hiệu quả kiểm soát hoạt động khai thác thủy sản, ngăn ngừa vi phạm ngay từ sớm.