Sinh viên nhai tranh AI và cuộc chiến hiện sinh của giới nghệ thuật

Graham Granger đã thể hiện phản kháng với nghệ thuật bằng AI

Nó đã bùng nổ thành những hành động vật lý mang tính biểu tượng và cực đoan. Từ việc các nhà phát triển trò chơi bị chỉ trích dữ dội, cho đến các nghệ sĩ tổ chức biểu tình quy mô lớn, phong trào "bài trừ AI" đang ngày càng trở nên quyết liệt. Đỉnh điểm của sự xung đột này vừa diễn ra theo một cách không ai ngờ tới tại Alaska: một sinh viên đã xé toạc và nhai ngấu nghiến những bức tranh do AI tạo ra ngay tại triển lãm, biến một hành vi phá hoại thành một tuyên ngôn chua chát về quyền tác giả và nỗi sợ hãi trước sự xâm lấn của máy móc.

Sự kiện hy hữu và gây chấn động này xảy ra tại Đại học Alaska Fairbanks (UAF), nơi ranh giới giữa nghệ thuật sắp đặt và sự phản kháng thực tế đã bị xóa nhòa theo cách trần trụi nhất. Graham Granger, một sinh viên đại học, đã bị bắt giữ sau khi thực hiện hành vi mà cảnh sát mô tả là "ăn tác phẩm nghệ thuật ngay trên tường".

Mục tiêu của cơn thịnh nộ này là triển lãm của sinh viên mỹ thuật Nick Dwyer, người đã trưng bày 160 hình ảnh được tạo ra bởi trí tuệ nhân tạo. Những bức ảnh hiện trường do tờ báo sinh viên The Sun Star ghi lại cho thấy một cảnh tượng hỗn độn: những mảnh giấy nhàu nát vương vãi trên sàn bê tông bóng loáng, tàn dư của một cuộc tấn công không vũ trang nhưng đầy tính thù địch nhắm vào sự hiện diện của công nghệ trong thánh đường nghệ thuật.

Cơn thịnh nộ hữu hình và sự chối bỏ "thức ăn nhanh" kỹ thuật số

Vụ việc tại Alaska không đơn thuần là một hành vi phá hoại tài sản bộc phát hay một trò đùa của sinh viên. Theo báo cáo từ sở cảnh sát trường đại học, Granger đã nhai và nhổ ra ít nhất 57 trong số 160 tác phẩm được trưng bày trước khi bị khống chế và đưa về Trung tâm Cải tạo Fairbanks với cáo buộc "gây rối trật tự mức độ 5". Hành động "ăn" những bức tranh này mang một tính biểu tượng ám ảnh.

Trong mắt những người phản đối AI, các tác phẩm do máy tạo ra chỉ là những sản phẩm "mì ăn liền" vô hồn, được tổng hợp từ hàng tỷ dữ liệu đánh cắp mà không có sự tiêu hóa về mặt cảm xúc hay tư duy của con người. Việc Granger nhai nát chúng có thể được xem như một sự mỉa mai cay đắng: trả lại những sản phẩm vô hồn ấy về đúng dạng vật chất thô sơ nhất của nó, từ chối công nhận đó là nghệ thuật.

Đây là ví dụ trực quan và "xác thịt" nhất cho thấy tâm lý chống AI đang bao trùm thế giới nghệ thuật mạnh mẽ như thế nào. Suốt năm qua, chúng ta đã chứng kiến một cuộc chiến không khoan nhượng. Các họa sĩ truyền thống cảm thấy bị đe dọa khi công sức rèn luyện hàng chục năm của họ bị sao chép chỉ trong vài giây bởi một câu lệnh.

Sự kiện tại Alaska như một giọt nước tràn ly, đánh dấu bước chuyển mình của phong trào phản kháng: từ tranh luận lý thuyết về đạo đức sang xung đột vật lý trực tiếp. Những người như Granger đại diện cho một bộ phận khán giả và nghệ sĩ không chấp nhận việc không gian sáng tạo bị xâm chiếm bởi các thuật toán, nơi mà vai trò của con người bị gạt sang bên lề.

Tuy nhiên, câu chuyện trở nên phức tạp hơn khi nhìn từ phía tác giả của triển lãm, Nick Dwyer. Dwyer không phải là một "tay mơ" dùng AI để tạo ra những hình ảnh ngẫu nhiên nhằm trêu ngươi dư luận. Anh cho biết mình đã sử dụng công nghệ này cho nghệ thuật từ năm 2017, rất lâu trước khi cơn sốt ChatGPT hay Midjourney bùng nổ. Triển lãm của Dwyer mang một ý nghĩa sâu xa và mang tính thời sự hơn vẻ bề ngoài.

Anh chia sẻ với The Sun Star rằng các tác phẩm này nhằm mục đích "khám phá bản sắc, sự sáng tạo tường thuật nhân vật và xây dựng những ký ức giả tạo về các mối quan hệ". Đáng chú ý hơn, Dwyer mô tả quá trình sáng tác này là một "vai diễn tương tác được chế tác kỹ thuật số trước, trong và sau trạng thái loạn thần AI (AI psychosis)". Lời giải thích này đã mở ra một tầng nghĩa khác cho vụ việc: kẻ tấn công đã phá hủy một tác phẩm cảnh báo về chính mối nguy hiểm mà anh ta đang lo sợ.

Bóng ma "Loạn thần AI" và ranh giới mong manh giữa thực và ảo

Khái niệm "Loạn thần AI" (AI psychosis) mà Dwyer đề cập không phải là một thuật ngữ nghệ thuật trừu tượng, mà đang dần trở thành một hiện tượng y tế và tâm lý đáng báo động được các chuyên gia sức khỏe quan tâm. Thuật ngữ này mô tả trạng thái mà người dùng các công cụ AI bắt đầu trải nghiệm các triệu chứng hoang tưởng, ảo giác hoặc mất kết nối với thực tại sau thời gian dài tương tác sâu với máy móc.

Các chuyên gia đã liên tục cảnh báo rằng khi con người ngày càng "nghiện" trò chuyện với các chatbot thông minh như ChatGPT hay Character.AI, ranh giới giữa người thật và bạn ảo sẽ bị xóa nhòa, dẫn đến những hệ lụy tâm lý nghiêm trọng. Thậm chí, trong những trường hợp cực đoan nhất, sự phụ thuộc vào AI đã bị cáo buộc dẫn đến cái chết thương tâm, bao gồm cả vụ tự sát của một thiếu niên 16 tuổi vì quá yêu một nhân vật ảo.

Bản thân Dwyer thừa nhận với báo chí rằng chính anh cũng đã rơi vào trạng thái "loạn thần AI" và tìm đến nghệ thuật như một phương pháp trị liệu để khắc họa lại trải nghiệm kinh hoàng nhưng đầy mê hoặc đó. Do đó, hành động phá hoại của Granger vô tình trở thành một phần của tác phẩm trình diễn: một người xem bị kích động bởi nỗi sợ hãi AI đã tấn công vào những hình ảnh mô tả sự điên loạn do AI gây ra. Sự hỗn loạn tại phòng trưng bày UAF chính là bức tranh thu nhỏ của xã hội hiện đại: bối rối, sợ hãi và phản ứng thái quá trước những gì mình chưa thực sự thấu hiểu.

Cuộc xung đột này cũng phản ánh sự hoang mang bao trùm toàn bộ ngành công nghiệp sáng tạo. Thế giới nghệ thuật đang quay cuồng trong một cuộc "săn phù thủy" thời đại số. Chúng ta đã thấy những trường hợp nghệ sĩ vẽ tay thực thụ bị đám đông tấn công và cáo buộc oan là dùng AI chỉ vì phong cách vẽ của họ quá mượt mà. Ngược lại, những cộng đồng như subreddit Defending AI Art vẫn kiên quyết lập luận rằng AI là một công cụ biểu đạt hợp pháp, mở ra chân trời mới cho sự sáng tạo.

Không chỉ dừng lại ở hình ảnh, ngọn lửa tranh cãi cũng đang lan sang lĩnh vực âm nhạc, tạo nên một mặt trận mới. Các nền tảng phát trực tuyến đang tràn ngập các bản nhạc "nhái" giọng ca sĩ nổi tiếng do AI tạo ra với chi phí rẻ mạt, đe dọa sinh kế của các nhạc sĩ thực thụ. Phản ứng lại, nền tảng phân phối nhạc Bandcamp vừa qua đã đưa ra một quyết định cứng rắn: cấm hoàn toàn các bài hát do AI tạo ra. Động thái này đã nhận được sự ủng hộ nhiệt liệt, cho thấy khát khao bảo vệ "tính người" trong nghệ thuật vẫn còn rất mạnh mẽ.

Vụ việc sinh viên "ăn tranh" ở Alaska, dù cực đoan và vi phạm pháp luật, nhưng nó là hồi chuông cảnh báo rõ ràng nhất: Khi công nghệ tiến quá nhanh, sự phản kháng của con người sẽ ngày càng trở nên quyết liệt, bản năng và khó đoán định hơn bao giờ hết.

Bùi Tú