Số lượng GS, PGS cần hài hòa giữa tiềm lực và chiến lược phát triển của trường

Sinh viên Trường Đại học Bách khoa - Đại học Đà Nẵng giờ học thực hành. Ảnh: NTCC

Trao đổi về dự thảo Thông tư quy định tiêu chuẩn, điều kiện và quy trình bổ nhiệm, miễn nhiệm chức danh giáo sư, phó giáo sư, GS.TSKH Bùi Văn Ga, nguyên Thứ trưởng Bộ GD&ĐT đề xuất những điều chỉnh nhằm mở rộng quyền tự chủ, thu hút nhân tài và bảo đảm chất lượng đội ngũ.

Đổi mới phương thức quản lý và phát triển đội ngũ

- Theo GS, việc ban hành quy định mới về tiêu chuẩn, điều kiện và quy trình bổ nhiệm, miễn nhiệm chức danh GS, PGS xuất phát từ yêu cầu thực tiễn nào? Những điểm đổi mới đáng chú ý của dự thảo lần này là gì?

- Việc ban hành quy định mới về tiêu chuẩn, điều kiện và quy trình bổ nhiệm, miễn nhiệm chức danh GS, PGS là cần thiết, nhằm cụ thể hóa tinh thần của Luật Giáo dục đại học năm 2025, đồng thời đổi mới phương thức quản lý và phát triển đội ngũ giảng viên trình độ cao.

Trước đây, quy trình xét công nhận đạt tiêu chuẩn GS, PGS được thực hiện qua ba cấp, gồm: Hội đồng Giáo sư cơ sở, Hội đồng Giáo sư ngành, liên ngành và Hội đồng Giáo sư nhà nước. Sau khi được công nhận đạt tiêu chuẩn, ứng viên mới được cơ sở giáo dục đại học xem xét bổ nhiệm. Cơ chế này góp phần duy trì mặt bằng tiêu chuẩn chung, bảo đảm tính thống nhất trong đánh giá, nhưng có những hạn chế như quy trình kéo dài, nhiều tầng nấc và chưa gắn kết thật chặt chẽ giữa đánh giá tiêu chuẩn học thuật với nhu cầu sử dụng nhân lực của từng trường.

Họp Hội đồng Khoa học và Đào tạo, Đại học Đà Nẵng. Ảnh: ĐH Đà Nẵng cung cấp.

Điểm tích cực của dự thảo là chuyển từ cơ chế xét công nhận tập trung sang phát huy quyền tự chủ của các cơ sở giáo dục đại học trong tuyển chọn, đánh giá và bổ nhiệm GS, PGS. Bộ GD&ĐT quy định hệ thống tiêu chuẩn, điều kiện và nguyên tắc chung; các trường được cụ thể hóa yêu cầu, thậm chí xây dựng tiêu chuẩn cao hơn, phù hợp với chiến lược phát triển, đặc thù ngành đào tạo và định hướng nghiên cứu.

Đặc biệt, cơ chế tuyển chọn cạnh tranh, công khai, bình đẳng giữa ứng viên trong và ngoài trường, kể cả ứng viên nước ngoài, mở rộng cơ hội thu hút nhân lực khoa học chất lượng cao. Đây là cơ hội để các trường ở địa phương, vùng còn thiếu GS, PGS tiếp cận và thu hút các nhà khoa học có năng lực từ những trung tâm đào tạo, nghiên cứu lớn.

Xác định số lượng GS, PGS theo vị trí việc làm cụ thể

- Dự thảo Thông tư đưa ra cách xác định số lượng GS, PGS dựa trên một số tiêu chí về đội ngũ tiến sĩ, hoạt động khoa học, công nghệ và đào tạo tiến sĩ. Ông đánh giá như thế nào về cách tiếp cận này, nhất là trong tương quan giữa năng lực hiện có và nhu cầu phát triển của từng ngành?

- GS, PGS là những chức danh của giảng viên đại học, không chỉ gắn với nhiệm vụ giảng dạy mà còn thể hiện năng lực nghiên cứu, đào tạo sau đại học, hình thành trường phái chuyên môn, phát triển đội ngũ kế cận và dẫn dắt đổi mới sáng tạo. Vì vậy, nhu cầu GS, PGS không thể được nhận diện đầy đủ nếu chỉ nhìn vào số lượng giảng viên có học vị tiến sĩ hoặc thành tích khoa học đã có của cơ sở giáo dục đại học. Một cơ sở đào tạo muốn mở ngành mới, xây dựng nhóm nghiên cứu mạnh, phát triển chương trình tiến sĩ hoặc phòng thí nghiệm trọng điểm có thể cần người dẫn dắt trước khi tạo ra những kết quả đủ lớn để làm tăng chỉ tiêu theo công thức tính số lượng GS, PGS trong dự thảo Thông tư.

GS.TSKH Bùi Văn Ga, nguyên Thứ trưởng Bộ GD&ĐT. Ảnh: Thanh Nhã.

Khoản 2 Điều 7 dự thảo xác định hạn mức GS, PGS theo số tiến sĩ cơ hữu, tỷ trọng thu từ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, số bằng tiến sĩ cấp trong ba năm gần nhất; đồng thời quy định số GS không vượt quá 25% tổng số GS, PGS của nhóm ngành. Đây là những chỉ báo có ý nghĩa khi đánh giá năng lực hiện có của một cơ sở. Tuy nhiên, nếu sử dụng như trần cứng cho mọi trường hợp, quy định có nguy cơ tạo thành vòng luẩn quẩn: thiếu GS, PGS đầu ngành thì khó hình thành năng lực đào tạo tiến sĩ và nghiên cứu mạnh; nhưng vì chưa có những kết quả này nên lại không đủ điều kiện bổ nhiệm nhân sự đầu ngành.

Kinh nghiệm của Pháp cho thấy tuyển dụng giáo sư đại học gắn với vị trí việc làm được công bố ở từng cơ sở, với quy trình tuyển chọn và các điều kiện chuyên môn tương ứng. Khi vị trí này khuyết, cơ sở giáo dục đại học thông báo tuyển dụng công khai, qua đó tạo sự dịch chuyển nhân tài từ nơi thừa sang nơi thiếu. Điều đáng tham khảo không phải là sao chép nguyên mẫu hình tổ chức của Pháp, mà là cách xác định số lượng GS, PGS theo vị trí việc làm cụ thể trong cơ sở giáo dục đại học.

Tổ chức Xếp hạng quốc tế Times Higher Education (THE) thăm và làm việc với đại diện lãnh đạo Đại học Đà Nẵng. Ảnh: Đại học Đà Nẵng.

Vì vậy, nên cân nhắc xác định hạn mức theo giá trị lớn hơn của hai căn cứ: số lượng tính theo công thức trong dự thảo và số vị trí GS, PGS thực sự cần thiết theo vị trí việc làm trong đề án phát triển học thuật của cơ sở đã được phê duyệt. Phương án này phải kèm mô tả nhiệm vụ, yêu cầu chuyên môn, nguồn lực, lộ trình thực hiện và cơ chế đánh giá định kỳ, không chỉ dựa vào việc tự đặt tên chức vụ để mở rộng số lượng. Như vậy, Nhà nước vẫn kiểm soát chất lượng và trách nhiệm giải trình mà không biến các kết quả của quá khứ thành rào cản đối với nhu cầu phát triển trong tương lai của cơ sở giáo dục đại học.

- Dự thảo đặt ra cơ chế tuyển chọn GS, PGS thông qua việc công khai các vị trí cần bổ nhiệm tại cơ sở giáo dục đại học. Theo ông, làm sao để cơ chế này thực sự tạo cạnh tranh, thu hút nhân tài và thúc đẩy dịch chuyển đội ngũ giữa các trường?

- Một điểm tích cực của dự thảo là Điều 15 yêu cầu các cơ sở giáo dục đại học công bố vị trí cần tuyển, cho phép ứng viên trong cơ sở, ngoài cơ sở và ở nước ngoài tham gia theo cùng quy định. Cơ chế cạnh tranh công khai này có thể mở rộng không gian nghề nghiệp cho nhà khoa học và giúp các trường ở địa phương, những nơi đang thiếu cán bộ đầu ngành, có thêm cơ hội thu hút nhân lực chất lượng cao.

Tuy nhiên, công khai vị trí mới chỉ là điều kiện cần. Để bảo đảm quyền lựa chọn thực chất, dự thảo nên quy định rõ một ứng viên được đồng thời đăng ký xét tuyển tại nhiều cơ sở giáo dục đại học nếu đáp ứng điều kiện của từng vị trí. Ứng viên có trách nhiệm kê khai trung thực, tham gia đầy đủ các bước đánh giá và, khi nhận được nhiều đề nghị, được quyền lựa chọn cơ sở giáo dục đại học phù hợp. Đơn vị tuyển chọn cũng được quyền chủ động lựa chọn ứng viên kế tiếp đủ điều kiện nếu người đứng đầu danh sách từ chối. Cách làm này tránh việc ứng viên bị buộc phải đặt cược vào một nơi duy nhất và hạn chế lãng phí nguồn lực tuyển chọn.

Việc mở rộng đối tượng bổ nhiệm đối với giảng viên thỉnh giảng, đồng cơ hữu và người đã nghỉ hưu cũng cần có hướng dẫn cụ thể hơn. Cần phân biệt chức danh gắn với vị trí làm việc chính và chức danh trong quan hệ thỉnh giảng, đồng cơ hữu hoặc hợp đồng sau nghỉ hưu; làm rõ chủ thể ký hợp đồng, giao nhiệm vụ, bảo đảm chế độ, trách nhiệm pháp lý và cách tính nhân lực để không xảy ra sự trùng lặp một người có nhiều vị trí việc làm ở các đơn vị khác nhau. Những nội dung này cần thống nhất với Luật Giáo dục đại học, pháp luật về viên chức, lao động và các quy định có liên quan.

Công nhận ngoại ngữ chuyên môn

- Những yêu cầu về ngoại ngữ và đánh giá thành tích nghiên cứu khoa học trong dự thảo, theo ông, cần được nhìn nhận như thế nào để bảo đảm chất lượng GS, PGS, đồng thời phù hợp với đặc thù của các lĩnh vực chuyên môn?

- Khoản 4 Điều 9 dự thảo đề cao khả năng sử dụng tiếng Anh trong hoạt động chuyên môn; đối với một số khối ngành cho phép dùng tiếng Nga, tiếng Pháp, tiếng Trung hoặc tiếng Đức thay thế với yêu cầu giao tiếp cơ bản bằng tiếng Anh. Mục tiêu tăng năng lực hội nhập quốc tế là cần thiết, nhưng một danh sách ngoại ngữ thay thế cố định có thể chưa bao quát hết tính đa dạng của nghiên cứu. Người nghiên cứu chuyên sâu về Nhật Bản học, Hàn Quốc học, Ả Rập học, ngôn ngữ cổ, văn hóa và di sản có thể cần sử dụng thành thạo những ngôn ngữ khác mới tiếp cận được tư liệu gốc và cộng đồng học thuật chuyên ngành.

Trường Đại học Kinh tế - Đại học Đà Nẵng công bố và trao quyết định bổ nhiệm các chức danh Giáo sư, Phó Giáo sư năm 2025. Ảnh: NTCC.

Vì thế, có thể quy định yêu cầu giao tiếp học thuật quốc tế bằng tiếng Anh ở mức phù hợp, đồng thời công nhận ngoại ngữ chuyên môn chủ yếu khác nếu ứng viên chứng minh được năng lực sử dụng thực chất trong nghiên cứu, giảng dạy, công bố hoặc hợp tác. Hội đồng phải đánh giá trực tiếp theo đặc thù của vị trí tuyển chọn, thay vì chỉ căn cứ văn bằng, chứng chỉ hay giới hạn cứng tên ngoại ngữ. Cách tiếp cận này không hạ chuẩn mà chuyển trọng tâm từ việc biết một ngôn ngữ được liệt kê sang sử dụng được ngôn ngữ cần thiết để làm khoa học.

Về nghiên cứu khoa học, dự thảo đã có bước tiến khi yêu cầu xem xét đóng góp mới, vai trò cá nhân, chất lượng của những công trình tiêu biểu và phản biện độc lập, thay vì chỉ cộng số lượng bài báo. Có thể tiếp tục tăng khả năng kiểm chứng ảnh hưởng học thuật bằng cách cho phép hội đồng tham khảo số trích dẫn, chỉ số h (h-index) và khi dữ liệu cho phép, chỉ báo trích dẫn đã chuẩn hóa theo ngành và năm công bố. Ứng viên cần giải trình giá trị và ảnh hưởng của các công trình tiêu biểu. Các chỉ số trích dẫn nên là minh chứng bổ trợ được kiểm tra nguồn và chuẩn hóa khi so sánh, không thay thế phản biện chuyên sâu.

- Với các đại học hai cấp, đặc biệt là đại học vùng, việc bổ nhiệm và quản lý chức danh GS, PGS có những vấn đề gì cần được tính đến trong quá trình xây dựng quy định?

- Ở các đại học hai cấp như đại học vùng, không ít ngành và hướng nghiên cứu được triển khai đồng thời tại nhiều đơn vị. Nếu mỗi trường thành viên xây dựng toàn bộ tiêu chí, trọng số và quy trình đánh giá biệt lập, có thể xuất hiện sự chênh lệch về yêu cầu chất lượng ngay trong một đại học, làm giảm khả năng phối hợp đào tạo và dịch chuyển nhân lực nội bộ.

Các trường đại học thành viên của đại học vùng là cơ sở giáo dục đại học và có thẩm quyền thực hiện việc bổ nhiệm, miễn nhiệm GS, PGS. Vì vậy, có thể cho phép đại học vùng thành lập hội đồng đánh giá học thuật chung theo ngành hoặc nhóm ngành, với thành viên từ các trường trong đại học và chuyên gia ngoài đại học. Hội đồng thực hiện phản biện, đánh giá năng lực và xác nhận việc đáp ứng bộ tiêu chuẩn chung; sau đó các trường đại học thành viên tuyển chọn, quyết định bổ nhiệm vào vị trí cụ thể, ký hợp đồng và chịu trách nhiệm về quyết định của mình. Trong trường hợp đó, chức danh GS, PGS là chức danh của đại học vùng.

Sinh viên Đại học Đà Nẵng tham gia Chương trình “Sinh viên Thế hệ mới 2026”. Ảnh: Đại học Đà Nẵng.

Mặt khác, cần có điều khoản riêng về việc GS, PGS được điều động hoặc tiếp nhận giữa các trường thành viên trong cùng đại học. Khoản 5 Điều 13 của dự thảo đã dự liệu sự kế thừa chức danh khi sáp nhập, chia, tách hoặc tổ chức lại cơ sở đào tạo, nhưng chưa thể hiện rõ tình huống dịch chuyển nhân sự thông thường giữa các trường thành viên trong cùng đại học.

Vì vậy, nên quy định người đã được hội đồng đại học vùng xét đạt chuẩn và được một trường đại học thành viên bổ nhiệm có thể được ghi nhận tiếp tục giữ chức danh tương ứng khi chuyển đơn vị trong cùng đại học, nếu đáp ứng vị trí, nhiệm vụ và quan hệ làm việc mới; không bắt buộc đánh giá lại toàn bộ thành tích đã được xác nhận. Thủ tục tiếp nhận, điều chỉnh quyết định, thời hạn, chế độ và trách nhiệm của đơn vị mới phải được quy định minh bạch.

Tự chủ của trường thành viên và chuẩn chất lượng chung ở cấp đại học không loại trừ nhau. Trái lại, cơ chế phối hợp minh bạch có thể giúp các cơ sở phát triển nhân lực theo nhu cầu riêng, đồng thời duy trì sự tin cậy học thuật, tận dụng hiệu quả nguồn lực và tạo thuận lợi cho các chương trình đào tạo, nghiên cứu liên ngành.

- Xin cảm ơn GS!