Số phận của trốn thuế trong kỷ nguyên kết nối dữ liệu quốc gia

Sự thắt chặt trong công tác quản lý tài chính của cơ quan nhà nước cùng với việc ứng dụng công nghệ hiện đại đang tạo ra một bước ngoặt lớn cho môi trường kinh doanh tại Việt Nam.

Những vụ án hình sự liên quan đến tội trốn thuế liên tiếp được khởi tố trong thời gian qua đã chứng minh cho quyết tâm xóa bỏ các mảng tối trong nền kinh tế.

Cú sốc trốn thuế từ những đế chế kinh doanh vàng bạc đá quý

Vụ án khởi tố Nguyễn Đức Dương tại tỉnh Ninh Bình đã phơi bày một quy trình trốn thuế có hệ thống và quy mô cực lớn tại doanh nghiệp tư nhân vàng bạc đá quý Đức Thắng.

Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an tỉnh Ninh Bình công bố Quyết định khởi tố bị can đối với Nguyễn Đức Dương (áo đen). Ảnh: bocongan.gov.vn

Nguyễn Đức Dương, chủ vàng bạc đá quý Đức Thắng, đã sử dụng một thủ đoạn rất táo bạo là thông báo tạm nghỉ kinh doanh với cơ quan thuế trong suốt giai đoạn từ tháng 7/2022 - tháng 5/2024. Tuy nhiên thực tế cho thấy hoạt động mua bán vàng bạc tại cơ sở vẫn diễn ra vô cùng tấp nập với doanh thu thực tế được xác định lên tới hơn 1.500 tỷ đồng.

Để che giấu dòng tiền khổng lồ này, bị can đã chỉ đạo nhân viên tuyệt đối không xuất hóa đơn giá trị gia tăng cho khách hàng trong mọi giao dịch lẻ. Mọi khoản thanh toán đều được yêu cầu thực hiện bằng tiền mặt hoặc chuyển khoản vào nhiều tài khoản ngân hàng cá nhân đứng tên nhân viên và người thân thay vì chuyển vào tài khoản chính thức của công ty.

Hành vi đã giúp doanh nghiệp này trốn được hơn 2,1 tỷ đồng tiền thuế giá trị gia tăng và thuế thu nhập doanh nghiệp dẫn đến hậu quả là lệnh bắt tạm giam chủ doanh nghiệp ngay trước thềm năm mới.

Tại Thanh Hóa, nghịch lý doanh thu nghìn tỷ, thuế "bèo bọt" ở Vàng bạc Kim Chung là vụ án gây rúng động vào cuối năm 2025 bởi sự chênh lệch khủng khiếp giữa quy mô thực và con số báo cáo.

Dù là một trong những tiệm vàng lớn nhất khu vực với doanh thu giao dịch ước tính khoảng 5.000 tỷ đồng, doanh nghiệp này chỉ kê khai và nộp thuế trung bình khoảng 10 triệu đồng mỗi tháng (tương đương mức thuế của một hộ kinh doanh nhỏ lẻ).

Thủ đoạn chính là không xuất hóa đơn giá trị gia tăng cho khách hàng lẻ và sử dụng hệ thống tài khoản cá nhân của người thân để nhận tiền chuyển khoản, nhằm xóa dấu vết doanh thu thực tế trên sổ sách kế toán.

Tại Hưng Yên vào tháng 10/2025, cơ quan công an đã khởi tố lãnh đạo Công ty vàng bạc Mão Thiệt Bảo Thảo với cáo buộc trốn thuế số tiền lớn. Phương thức hoạt động tại đây tinh vi hơn với việc trang bị hệ thống phần mềm kế toán kép.

Theo đó, một hệ thống "sạch" được dùng để đối phó với cơ quan thuế với các giao dịch có hóa đơn đầy đủ. Hệ thống còn lại lưu trữ trong máy tính nội bộ, ghi chép toàn bộ các giao dịch "chợ đen" và mua bán vàng không hóa đơn đầu vào. Tổng doanh thu bị bỏ ngoài sổ sách trong vụ án này được xác định vượt mức 1.200 tỷ đồng.

Khi ngành thuế gõ cửa từng tài khoản cá nhân

Lĩnh vực kinh doanh trên nền tảng số cũng đang chứng kiến những cuộc thanh tra khốc liệt với kết quả là nhiều hộ kinh doanh bị truy thu và khởi tố. Tại Tuyên Quang, đối tượng N.X.A (41 tuổi, trú tại xã Thái Hòa) đã bị cơ quan cảnh sát điều tra ra quyết định khởi tố vì hành vi giấu nhẹm doanh thu từ việc livestream bán hàng may mặc và gia dụng.

Mặc dù doanh số thực tế đạt con số 50,9 tỷ đồng nhưng cá nhân này chỉ kê khai với cơ quan quản lý số tiền ít ỏi là 308 triệu đồng. Số tiền thuế trốn gần 837 triệu đồng đã gây thiệt hại trực tiếp cho ngân sách quốc gia và đẩy chủ hộ kinh doanh vào vòng lao lý.

Võ Thị Ngọc Ngân (biệt danh Ngân 98) sử dụng tài khoản cá nhân để điều phối dòng tiền bất chính. Ảnh: báo CAND

Trường hợp của Võ Thị Ngọc Ngân (biệt danh Ngân 98) tại TP.HCM cũng là một bài học điển hình về việc sử dụng tài khoản cá nhân để điều phối dòng tiền bất chính.

Cơ quan chức năng xác định số tiền bán hàng lên tới hàng trăm tỷ đồng đã được điều hướng qua rất nhiều tài khoản của người thân nhằm xóa sạch dấu vết doanh thu trước khi đổ về tài khoản của cá nhân Ngân.

Hoạt động kinh doanh này vừa vi phạm về thuế vừa gắn liền với việc sản xuất và buôn bán hàng giả có tổ chức. Điều này cho thấy rủi ro thuế thường đi kèm với các sai phạm nghiêm trọng khác trong quản lý vận hành doanh nghiệp.

Trong lĩnh vực dịch vụ ẩm thực và đồ uống (F&B), ngay cả các nhà hàng có tên tuổi tại thủ đô cũng không nằm ngoài tầm ngắm của cơ quan thanh tra thuế. Công ty Nhà hàng Tung Dinning đã bị phát hiện trốn thuế hơn 2,4 tỷ đồng trong giai đoạn từ năm 2019 - 2023.

Doanh thu thực tế mà nhà chức trách xác minh được là hơn 53 tỷ đồng nhưng doanh nghiệp chỉ báo cáo vỏn vẹn 29,4 tỷ đồng.

Việc cố tình bỏ ngoài sổ sách hơn 23,5 tỷ đồng doanh thu đã khiến cả Giám đốc và Phụ trách truyền thông của công ty đều bị truy tố về tội trốn thuế.

Giải mã các chiêu trò lách thuế phổ biến và những hiểu lầm nguy hiểm

Nhiều nhà quản trị và chủ hộ kinh doanh hiện nay vẫn duy trì những thói quen cũ với niềm tin rằng các phương thức này có thể giúp họ giảm bớt nghĩa vụ tài chính. Tuy nhiên sự phát triển của công nghệ giám sát đã khiến các thủ đoạn này trở nên dễ bị phát hiện hơn bao giờ hết.

Nhiều nhà quản trị và chủ hộ kinh doanh vẫn duy trì những thói quen cũ với niềm tin rằng các phương thức này có thể giúp họ giảm bớt nghĩa vụ tài chính. Ảnh: Hoàng Anh

Thứ nhất là hành vi sử dụng tài khoản cá nhân để nhận tiền bán hàng rồi cho rằng cơ quan thuế sẽ không thể kiểm soát được dòng tiền này.

Đây là một sai lầm chết người bởi vì các ngân hàng thương mại hiện nay có trách nhiệm cung cấp thông tin giao dịch của khách hàng theo đề nghị của cơ quan quản lý thuế. Mọi dòng tiền ra vào có dấu hiệu kinh doanh đều được lưu vết và tổng doanh thu sẽ được tính trên tất cả các tài khoản mà cá nhân đó sở hữu.

Thứ hai là việc yêu cầu khách hàng khi chuyển khoản không được ghi các từ ngữ liên quan đến mua bán hay thanh toán hóa đơn. Nhiều người kinh doanh online tin rằng chỉ cần ghi tên hoặc mã số khách hàng là có thể lách qua các thuật toán rà quét.

Thực tế là cơ quan thuế có đầy đủ các biện pháp nghiệp vụ để xác định bản chất của dòng tiền bất kể nội dung chuyển khoản được ghi chép như thế nào. Nếu chủ tài khoản không thể giải trình được nguồn gốc của các khoản tiền lớn, nhà chức trách hoàn toàn có cơ sở để kết luận đó là doanh thu trốn thuế.

Thứ ba là thủ đoạn lập hai hệ thống sổ sách kế toán để đối phó với các đợt kiểm tra. Một bộ hồ sơ chính thức với số liệu kinh doanh thấp được trình cho cơ quan thuế và một bộ hồ sơ nội bộ phản ánh thực tế lợi nhuận của đơn vị.

Các chuyên gia cảnh báo rằng hệ thống AI của ngành thuế hiện nay có khả năng phân tích sự bất thường giữa doanh thu khai báo với các chi phí đầu vào như điện nước hay số lượng nhân viên đóng bảo hiểm xã hội. Bất kỳ sự lệch pha nào cũng tạo ra cảnh báo rủi ro dẫn đến việc thanh tra toàn diện doanh nghiệp.

Thứ tư là hành vi mua bán và sử dụng hóa đơn bất hợp pháp để tăng chi phí ảo nhằm giảm lợi nhuận chịu thuế. Các doanh nghiệp ma được lập ra chỉ để xuất hóa đơn rác với mức phí từ 3 - 5% giá trị tiền hàng. Việc này mang lại lợi ích ngắn hạn nhưng lại ẩn chứa rủi ro hình sự rất cao vì dấu vết của các hóa đơn này rất dễ bị truy quét trên hệ thống hóa đơn điện tử quốc gia.

Hành lang pháp lý và những chế tài nghiêm khắc tại Điều 200 Bộ luật Hình sự

Ranh giới giữa vi phạm hành chính và tội phạm hình sự về thuế mong manh hơn nhiều người tưởng, với cột mốc định lượng chỉ từ 100 triệu đồng. Đặc biệt, nếu đã từng bị xử phạt hành chính mà tái phạm, dù số tiền trốn thuế dưới ngưỡng này, hồ sơ vẫn có thể bị chuyển sang cơ quan điều tra ngay lập tức.

Pháp luật quy định các nấc thang chế tài cực kỳ nghiêm khắc. Ở khung hình phạt cao nhất, khi số tiền trốn thuế vượt ngưỡng 1 tỷ đồng, cá nhân vi phạm phải đối mặt với mức án từ 2 - 7 năm tù giam.

Pháp nhân thương mại (công ty) cũng phải chịu trách nhiệm hình sự độc lập với cá nhân lãnh đạo. Cụ thể, đối với pháp nhân thương mại, cái giá phải trả không chỉ là số tiền phạt lên tới 10 tỷ đồng mà còn là án "tử hình doanh nghiệp" thông qua biện pháp đình chỉ hoạt động vĩnh viễn.

Đáng chú ý, hệ lụy hậu tòa án mới là đòn giáng nặng nề nhất. Các hình phạt bổ sung như cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề từ 1 - 5 năm sẽ tước đi vĩnh viễn uy tín và cơ hội nghề nghiệp của các lãnh đạo, kế toán trưởng hay giám đốc tài chính. Một vết nhầm lẫn về thuế có thể xóa sổ cả một sự nghiệp lừng lẫy.

Cơ chế giám sát hiện đại và sự đồng bộ dữ liệu quốc gia

Từ năm 2025, công tác quản lý thuế tại Việt Nam bước vào một giai đoạn mới với sự vận hành của các cổng thông tin điện tử chuyên biệt dành cho hộ kinh doanh và thương mại điện tử. Việc sử dụng mã số định danh cá nhân thay cho mã số thuế giúp nhà nước quản lý xuyên suốt mọi hoạt động của cá nhân từ việc sở hữu tài sản đến việc thực hiện giao dịch tài chính.

Sự phối hợp liên ngành giữa Bộ Công an và Ngân hàng Nhà nước cùng Tổng cục Thuế đang tạo ra một mạng lưới giám sát chặt chẽ. Dữ liệu từ các sàn giao dịch thương mại điện tử và đơn vị vận chuyển được kết nối trực tiếp với cơ quan thuế để đối chiếu doanh thu từng ngày. Công nghệ trí tuệ nhân tạo hiện đang được triển khai để tự động phân tích và đưa ra cảnh báo sớm đối với các trường hợp có dòng tiền bất thường trên tài khoản cá nhân.

Trước bối cảnh pháp lý ngày càng nghiêm ngặt, các nhà quản trị cần thay đổi hoàn toàn tư duy quản lý tài chính. Sự minh bạch không còn là lựa chọn mà đã trở thành yêu cầu bắt buộc để doanh nghiệp có thể tồn tại.

Các đơn vị cần thực hiện đăng ký mã số thuế đầy đủ và kê khai trung thực mọi khoản doanh thu phát sinh bất kể thanh toán bằng tiền mặt hay chuyển khoản. Việc đầu tư vào các phần mềm kế toán chuẩn mực giúp tự động hóa quá trình báo cáo và giảm thiểu rủi ro sai sót do yếu tố con người. Nhà quản trị nên thiết lập một quy trình kiểm soát nội bộ chặt chẽ để đảm bảo mọi giao dịch đều có hóa đơn chứng từ hợp pháp kèm theo.

Trong trường hợp phát hiện ra những sai sót trong quá khứ, giải pháp tốt nhất là chủ động liên hệ với cơ quan thuế để thực hiện khai bổ sung và nộp đủ số thuế còn thiếu cùng tiền chậm nộp. Pháp luật luôn có chính sách khoan hồng và giảm nhẹ trách nhiệm hình sự cho những trường hợp tự nguyện khắc phục hậu quả trước khi bị thanh tra hoặc khởi tố. Việc thành khẩn khai báo và nộp đủ tiền thuế trốn có thể giúp doanh nghiệp tránh được án tù và chỉ phải chịu các mức phạt hành chính.

Cuối cùng, mỗi nhà quản trị cần nhận thức rõ rằng chi phí để tuân thủ pháp luật luôn thấp hơn rất nhiều so với những tổn thất về tài chính và danh tiếng khi vướng vào vòng lao lý.

Một doanh nghiệp minh bạch vừa góp phần bảo vệ ngân sách quốc gia vừa xây dựng được niềm tin vững chắc với khách hàng và các đối tác kinh doanh. Do đó, việc nộp thuế là trách nhiệm đạo đức và là nền tảng cốt lõi cho mọi chiến lược phát triển bền vững trong tương lai.

Quỳnh Chi