Số phận thuế quan của Tổng thống Trump vẫn bỏ ngỏ

Trụ sở Tòa án tối cao Mỹ ở Washington D.C. Ảnh tư liệu: THX/TTXVN

Trước đó đã có nhiều đồn đoán rằng phán quyết về thuế quan sẽ được đưa ra trong ngày 9/1, nhưng Tòa án Tối cao chỉ công bố một bản ý kiến trong ngày và nội dung này không liên quan đến thuế quan.

Hiện vẫn chưa rõ khi nào phán quyết về thuế quan sẽ được ban hành. Tòa án dự kiến sẽ công bố các phán quyết tiếp theo vào ngày 13/1.

Khi được công bố, quyết định này sẽ giải quyết hai vấn đề: liệu chính quyền có thể sử dụng các điều khoản theo Đạo luật Quyền lực Kinh tế Khẩn cấp Quốc tế (IEEPA) để áp thuế hay không và nếu việc đó không phù hợp, liệu Mỹ có phải hoàn trả các khoản thuế nhập khẩu mà các nhà nhập khẩu đã nộp hay không.

Tuy nhiên, theo CNBC, phán quyết cuối cùng cũng có thể nằm ở một phương án trung gian nào đó. Tòa án có thể lựa chọn trao quyền hạn hạn chế theo IEEPA và chỉ yêu cầu hoàn trả ở mức giới hạn, cùng với nhiều phương án khác về cách xử lý một vấn đề nhạy cảm đang được Phố Wall theo dõi sát sao.

Hơn nữa, ngay cả trong trường hợp Nhà Trắng thua kiện, họ vẫn còn những công cụ khác để triển khai thuế quan mà không cần đến các quyền hạn khẩn cấp được viện dẫn theo đạo luật này. Bộ trưởng Tài chính Scott Bessent hôm 8/1 cho biết chính ông dự đoán một phán quyết “pha trộn”.

Tổng thống Trump đã sử dụng IEEPA một phần như một biện pháp khẩn cấp nhằm ngăn chặn dòng fentanyl tràn vào Mỹ.

Theo ông Jose Torres, nhà kinh tế trưởng tại Interactive Brokers, việc mất các mức thuế quan sẽ kéo theo nhiều hệ quả. Nếu tòa án chặn các mức thuế quan, chính quyền sẽ tìm cách lách luật. Tổng thống Trump rất quyết tâm thúc đẩy chương trình nghị sự này bất chấp những tranh cãi tiềm tàng xoay quanh một quyết định như vậy. Việc chặn thuế quan sẽ gây bất lợi cho tham vọng đưa sản xuất trở lại trong nước. Điều đó cũng sẽ xấu cho tình hình tài khóa, lãi suất sẽ tăng cao hơn. Nhưng điều đó lại có lợi cho lợi nhuận doanh nghiệp. Chi phí đầu vào sẽ thấp hơn và thương mại sẽ thông suốt hơn.

Các quan chức chính quyền đã nêu ra nhiều phương án để bù đắp nếu phán quyết của tòa án không theo hướng có lợi cho họ. Trang thị trường dự đoán Kalshi cho rằng chỉ có 28% khả năng tòa án sẽ ra phán quyết ủng hộ các mức thuế quan như hiện nay. Torres cho biết khách hàng của công ty ông cũng có kỳ vọng tương tự.

Bộ trưởng Bessent cho biết chính quyền có ít nhất 3 lựa chọn khác thông qua Đạo luật Thương mại năm 1962 để giữ lại phần lớn các mức thuế quan. Tuy nhiên, ông cũng lo ngại rằng việc hoàn trả tiền thuế có thể gây áp lực lên chính quyền và nỗ lực giảm thâm hụt tài khóa. Theo dữ liệu của Bộ Tài chính Mỹ, thuế quan đã mang về khoảng 195 tỷ USD trong năm tài khóa 2025 và thêm 62 tỷ USD trong năm 2026.

Sau cùng, các nhà phân tích của Morgan Stanley cho rằng vẫn còn “dư địa đáng kể cho những sắc thái linh hoạt” trong phán quyết của Tòa án Tối cao. Các nhà phân tích của Morgan Stanley là Ariana Salvatore và Bradley Tian viết trong một báo cáo rằng tòa án có quyền tự do rất lớn khi đưa ra các phán quyết, do đó nhiều kịch bản khác nhau là có thể xảy ra, chẳng hạn như thu hẹp phạm vi các mức thuế hiện hành nhưng không buộc phải dỡ bỏ hoàn toàn, hoặc hạn chế việc áp dụng thuế quan trong tương lai.

Hai nhà phân tích này cho biết thêm: “Chúng tôi cho rằng chính quyền vẫn có thể áp dụng cách tiếp cận nhẹ tay hơn đối với toàn bộ chế độ thuế quan, nhất là trong bối cảnh gần đây trọng tâm chính trị đang hướng vào vấn đề khả năng chi trả”.

Tác động của thuế quan cho đến nay đã đi ngược với các dự báo của giới phân tích: lạm phát chỉ chịu ảnh hưởng hạn chế, trong khi thâm hụt thương mại giảm mạnh, trái với kỳ vọng ở một số phía rằng thuế quan có thể khiến Mỹ trở thành kẻ bị cô lập trên sân khấu thương mại toàn cầu. Thâm hụt thương mại trong tháng 10 đã chạm mức thấp nhất kể từ cuối cuộc khủng hoảng tài chính năm 2009, thời điểm mà nhập khẩu sụt giảm mạnh do cuộc suy thoái nghiêm trọng mà khủng hoảng này gây ra.

Viện Kinh tế Quốc tế Peterson mới đây có bài bình luận: Một phán quyết thủ tục của Tòa án Tối cao Mỹ ngay trước Giáng sinh trong vụ Tổng thống Donald Trump và bang Illinois đang được giới quan sát coi là “dấu hiệu” cho thấy tòa có thể sẽ không ủng hộ chính quyền ông Trump trong các vụ kiện liên quan đến thuế quan “đối ứng”.

Trong vụ việc này, tòa bỏ phiếu với tỷ lệ 6 - 3 để giữ nguyên lệnh ngăn chính quyền liên bang triển khai Vệ binh Quốc gia bang Illinois tại Chicago, với lập luận rằng tổng thống chưa đáp ứng các điều kiện pháp lý cần thiết theo luật.

Trọng tâm của phán quyết nằm ở việc giới hạn quyền lực của tổng thống theo văn bản luật. Tòa cho rằng đạo luật được viện dẫn chỉ cho phép liên bang hóa Vệ binh Quốc gia trong những hoàn cảnh rất hẹp, đặc biệt khi tổng thống “không thể sử dụng lực lượng thường trực để thi hành luật”, điều mà chính quyền không chứng minh được. Cách diễn giải chặt chẽ này cho thấy tòa không chấp nhận việc mở rộng thẩm quyền hành pháp vượt quá ngôn ngữ và mục đích của luật.

Theo tác giả, logic pháp lý này có nhiều điểm tương đồng với các vụ kiện về thuế quan “đối ứng” mà Tổng thống Trump áp đặt dựa trên Đạo luật IEEPA. Trong cả 2 trường hợp, tổng thống đều bị cho là đòi hỏi quyền lực gần như không giới hạn, xâm lấn thẩm quyền được Hiến pháp giao cho các chủ thể khác - trong vụ Vệ binh là quyền của bang, còn trong vụ thuế quan là quyền đánh thuế vốn thuộc về Quốc hội.

Bài viết lập luận rằng IEEPA vốn là luật về trừng phạt trong các tình huống khẩn cấp bất thường từ nước ngoài, không hề nêu thuế quan như một công cụ chung để điều hành thương mại hay tạo nguồn thu. Việc sử dụng IEEPA để áp thuế diện rộng bị xem là né tránh các khuôn khổ pháp lý mà Quốc hội đã thiết kế sẵn, như các đạo luật về an ninh quốc gia hay chống thương mại không công bằng.

Bài viết kết luận, phán quyết trong vụ Illinois có thể báo hiệu sự điều chỉnh lập trường của Tòa án Tối cao, tái khẳng định nguyên tắc cân bằng quyền lực giữa các nhánh chính quyền. Nếu áp dụng nhất quán lập luận này, tòa có khả năng sẽ siết chặt giới hạn quyền hành pháp, qua đó đặt tương lai các biện pháp thuế quan của Tổng thống Trump trước rủi ro pháp lý đáng kể.

Ngọc Quang (TTXVN)