Sơn mài và những gương mặt nữ ở Gia Lai

Chi hội Mỹ thuật Gia Lai hiện có 24 nữ hội viên, phần lớn là giáo viên mỹ thuật, vừa đứng lớp vừa dành thời gian cho sáng tác. Nhưng đáng mừng là họ ngày càng có mặt đều hơn trong các triển lãm và hoạt động nghề nghiệp - một chỉ dấu cho thấy đang có nhiều thêm những cá nhân thực sự muốn đi xa hơn với nghề.

1. Trong câu chuyện này, Hồ Thị Xuân Thu là một trong những người cần được nhắc đến trước. Chị thuộc lớp họa sĩ đi trước, nhiều năm gắn bó và đã có những thành tựu đáng kể với sơn mài. Những năm gần đây, chị giữ vai trò kết nối, chia sẻ kinh nghiệm, tạo điều kiện để các họa sĩ trẻ tiếp cận sâu hơn với chất liệu.

Tiếp nối thế hệ ấy, Mai Thị Kim Uyên là một gương mặt nổi bật. Không dừng lại ở những triển lãm chung thường niên, chị đã đi xa hơn bằng 2 triển lãm cá nhân tại TP. Hồ Chí Minh: Những cô nàng đỏng đảnh (2023) và Những vì sao trong đêm (2025).

2 dấu mốc ấy cho thấy một hành trình sáng tác dày dặn, ngày càng rõ nét và có chiều sâu. Xuyên suốt hành trình ấy là hình ảnh người phụ nữ cùng đời sống nội tâm, những câu hỏi về hạnh phúc, cô đơn và khát vọng sống. Đây cũng dần trở thành một mạch riêng trong sáng tác của Kim Uyên.

Sơn mài đang trở thành một điểm gặp khá rõ của nhiều nữ họa sĩ Gia Lai. - Trong ảnh: Các nữ họa sĩ (từ trái sang) Mai Thị Kim Uyên, Lê Thị Kim Thúy và Hồ Thị Xuân Thu. Ảnh: NVCC

Lê Thị Kim Thúy lại đang ở một chặng khác. Chị miệt mài sáng tác, tích lũy tác phẩm và nuôi dự định về một triển lãm cá nhân trong năm tới. Với người làm nghề, triển lãm riêng còn là dịp nhìn lại một chặng đường và tự hỏi điều gì thực sự thuộc về mình.

Gần 10 năm bền bỉ với sơn mài, Châu Thị Ái Vân cũng đang đứng trước một cột mốc đáng chú ý. Chị đang tạo nên một thế giới hình ảnh đậm đặc cá tính từ con trâu, cánh diều, trẻ em, hoa lá và ký ức miền quê.

Trong tranh Ái Vân, con trâu có lúc được khái quát thành một khối lớn như quả đồi, như khoảng đất nâng đỡ thế giới tuổi thơ; trên nền màu trầm, những điểm màu sáng tạo nên một nhịp vui. Hiện chị đang chuẩn bị cho triển lãm cá nhân đầu tiên.

2. Sơn mài đang trở thành một điểm gặp khá rõ của nhiều nữ họa sĩ Gia Lai. Từ triển lãm Về miền đất đỏ năm 2025 tại Pleiku, Khoảng trời riêng tại TP. Hồ Chí Minh đến Triển lãm Mỹ thuật khu vực Nam miền Trung - Tây Nguyên lần thứ 30 - 2026 tại Quy Nhơn, lực lượng nữ xuất hiện ngày càng nhiều.

Trong đó, Nguyễn Nguyên Bút, Châu Thị Ái Vân, Lê Thị Kim Thúy, Phan Thị Thúy Phượng, Châu Thị Bảo Yến… tiếp tục gắn bó với sơn mài; bên cạnh Lê Nguyễn Thảo My, Lê Thị Thanh… với những lựa chọn chất liệu khác.

Tác phẩm Mộc Miên của họa sĩ Lê Thị Kim Thúy.

Trại bồi dưỡng kỹ thuật và sáng tác sơn mài diễn ra tháng 7-2026 quy tụ gần 20 họa sĩ từ hai khu vực Đông - Tây Gia Lai, với sự hướng dẫn của họa sĩ Trần Lãng (Hà Nội) và Hồ Thị Xuân Thu. Tại đây, tỷ lệ nữ họa sĩ cũng rất cao.

Sau sự kiện này, những gương mặt mới như Nguyễn Thị Hòa Hiệp, Nguyễn Thị Kim Oanh, Nguyễn Thị Hiền, Hồ Thị Mỹ Hạnh… đều chia sẻ sự hào hứng và mong muốn tiếp tục với chất liệu này.

Có lẽ còn quá sớm để nói đã hình thành một “dòng sơn mài nữ Gia Lai”. Nhưng rõ ràng một môi trường sáng tác đang mở ra, người đi trước tiếp tục truyền cảm hứng và kinh nghiệm, lớp kế tiếp đã tạo dấu ấn, có người chuẩn bị triển lãm riêng, những gương mặt mới cũng bước vào với nhiều say mê.

Sơn mài là một chất liệu đẹp và chính vẻ đẹp ấy đôi khi cũng là cái bẫy. Son, then, vàng, bạc, vỏ trứng cùng những lớp màu hiện ra sau khi mài rất dễ quyến rũ người làm tranh. Nhưng kỹ thuật đẹp vẫn chưa phải là đích đến.

Sau tất cả, người xem vẫn có thể hỏi: Trong những tác phẩm ấy, đã có điều gì thật sự riêng và mới mẻ? Đây mới là thử thách đối với lực lượng nữ họa sĩ Gia Lai trong những năm tới.

3. Khi nhiều người cùng làm một chất liệu, cùng sống trên một vùng đất, sự gần nhau về kỹ thuật, đề tài hay cảm hứng là điều khó tránh. Vẻ đẹp của chất liệu không thể thay thế cho tiếng nói cá nhân. Điều khó nhất vẫn là từ những cái chung ấy, mỗi người tìm được cách nhìn và cách biểu đạt của riêng mình.

Hồ Thị Xuân Thu đã có một quãng đường dài, vẫn tiếp tục sáng tác và chia sẻ kinh nghiệm. Kim Uyên từng bước xác lập hành trình sáng tác. Ái Vân trở về với ký ức tuổi thơ.

Nguyên Bút tiếp tục tìm tòi trên bề mặt sơn mài. Kim Thúy đang tích lũy cho một cuộc trình diện riêng. Những gương mặt mới hơn cũng đang bước vào chất liệu với những tìm kiếm ban đầu.

Tác phẩm Tôi là ai của họa sĩ Mai Thị Kim Uyên.

Tôi không muốn khi nói về nữ họa sĩ lại mặc nhiên gắn họ với những chữ như mềm mại, dịu dàng hay “nữ tính”.

Điều đáng chờ đợi không phải một thứ gọi là “mỹ thuật nữ”, mà là những cá tính nghệ thuật khác nhau, đủ riêng để không lẫn vào nhau.

Từ vị trí một người cùng làm nghề và có dịp đồng hành trong sinh hoạt của Chi hội, tôi không muốn dành cho lực lượng nữ họa sĩ Gia Lai một sự ưu ái chỉ vì họ là phụ nữ. Nghệ thuật cuối cùng vẫn phải trở về với tác phẩm.

Nhưng tôi hy vọng rất nhiều. Hy vọng vì đã có người đi trước chia sẻ kinh nghiệm; có người đã bước đến triển lãm cá nhân; có người đang âm thầm chuẩn bị cho cuộc triển lãm của mình và có những gương mặt mới bắt đầu tìm thấy niềm vui trong từng tấm vóc.

Sau giờ lên lớp, sau công việc và gia đình, họ vẫn trở về với sơn mài, chấp nhận cái chậm và khó nhọc của chất liệu này.

Có lẽ còn sớm để nói lực lượng nữ của Chi hội Mỹ thuật Gia Lai đã tạo thành một diện mạo riêng. Nhưng tôi tin, từ những nỗ lực âm thầm hôm nay, diện mạo ấy đang từng bước được xác lập.