Sơn mới chợ Bến Thành, hồ Con Rùa: Cần thận trọng khi làm mới di sản

Chủ tịch NgoViet Architects & Planners
Trên 30 năm kinh nghiệm quốc tế về tư vấn thiết kế và quy hoạch kiến trúc tại châu Á và Bắc Mỹ
Tiến sĩ Quy hoạch và Kiến trúc, Đại học Washington (Mỹ)
Thạc sĩ Đại học California, Berkeley, Mỹ

Một số công trình trong nằm trong dự án chỉnh trang 7 tuyến đường, nút giao và công trình công cộng trên địa bàn thành phố ghi nhận những ý kiến trái chiều. Tiêu biểu là màu sơn mới của chợ Bến Thành và hồ Con Rùa đang gây tranh luận về thẩm mỹ, sự hài hòa cảnh quan, màu sắc và giá trị kí ức đô thị.

Trao đổi với Tri Thức - Znews, TS, KTS Ngô Viết Nam Sơn cho rằng trước hết chúng ta cần ghi nhận thiện chí tích cực của nhà đầu tư trong việc tham gia chỉnh trang không gian trung tâm TP.HCM.

Tuy nhiên, theo ông, phản ứng của dư luận xuất phát từ nhiều nguyên nhân, trong đó cốt lõi là cách thực hiện chưa phù hợp. Trách nhiệm này không nằm ở nhà đầu tư mà chủ yếu thuộc về công tác quản lý đô thị.

"Nhà đầu tư bỏ tiền ra làm, nhưng họ không hiểu, không biết làm như thế nào là tốt. Họ cần được tư vấn rõ ràng: làm thế nào cho đúng, cho phù hợp, để đáp ứng kỳ vọng và nhận được sự ủng hộ của cộng đồng", ông nhấn mạnh.

Chợ Bến Thành với lớp sơn mới nhận nhiều ý kiến từ người dân. Ảnh ghi nhận ngày 28/1 và 1/2 - trước khi có yêu cầu tạm dừng chỉnh trang từ Sở Quy hoạch - Kiến trúc TP.HCM. Ảnh: An Khương, Linh Huỳnh.

Ứng xử với di sản: Không thể làm theo cảm tính

Theo KTS Sơn, một trong những vấn đề mà TP.HCM cần rút kinh nghiệm đó là cách ứng xử với các công trình có giá trị di sản. Việc lựa chọn màu sơn, vật liệu hay phương án chỉnh trang không thể xuất phát từ cảm tính, mà phải dựa trên đánh giá chuyên môn nghiêm túc.

"Không phải kiến trúc sư nào cũng đủ nền tảng để can thiệp vào di sản. Cần những người thực sự hiểu về giá trị lịch sử, bối cảnh hình thành và nguyên tắc bảo tồn thì mới có thể chỉnh trang đúng cách", ông nói. Với các công trình di sản, mọi tác động đều phải rất thận trọng.

Lấy ví dụ chợ Bến Thành, di tích kiến trúc nghệ thuật cấp thành phố, ông Sơn cho rằng màu sắc tác động trực tiếp đến hình ảnh công trình, nên việc can thiệp vào bản thân kiến trúc phải cân nhắc kỹ. Công trình này vốn đã có những gam màu lịch sử đặc trưng, cần được tôn trọng và giữ gìn, bởi đó không chỉ là di sản kiến trúc mà còn là ký ức đô thị của nhiều thế hệ.

Trong khi đó, những hạng mục bên ngoài như sân phía trước chỉ là trang trí tạm thời và không ảnh hưởng trực tiếp đến công trình chính, thì mức độ tác động không quá nghiêm trọng.

Sau khi nhận những ý kiến phản ứng trái chiều, cầu thang dẫn lên tháp tại hồ Con Rùa đã được sơn xám. Ảnh: Linh Huỳnh.

Bên cạnh yếu tố chuyên môn, KTS Sơn nhấn mạnh đến ký ức đô thị. Người dân đã quen thuộc với hình ảnh một công trình trong thời gian dài, nên khi màu sắc hay diện mạo đột ngột thay đổi, dù có thể "đẹp hơn" trong mắt một số người, vẫn dễ tạo cảm giác hụt hẫng, mất mát.

"Đây không phải lần đầu TP.HCM gặp phản ứng như vậy. Trước đây, khi sơn lại Bưu điện Trung tâm Thành phố, dư luận cũng từng có nhiều ý kiến trái chiều", ông dẫn chứng.

Theo ông, ngay cả với những công trình chưa được xếp hạng di sản, cách ứng xử vẫn cần sự thận trọng. Việc chưa được công nhận di sản chỉ là một thủ tục hành chính, không đồng nghĩa với việc có thể tùy tiện can thiệp. Những công trình như tòa nhà Hỏa xa (trong danh mục kiểm kê, mang tính định hướng bảo vệ) hay hồ Con Rùa, dù chưa được xếp hạng, vẫn mang giá trị lịch sử và ký ức tập thể của đô thị.

Với hồ Con Rùa, KTS Sơn cho rằng vấn đề nằm ở việc chọn sai màu. Bản chất giá trị của công trình này thuộc về ngôn ngữ kiến trúc thế kỷ XX, với đặc trưng là bê tông trần - không tô trát, không ốp lát.

Hồ Con Rùa thập niên 1970 và 2025 trong cùng một góc ảnh. Ảnh: Linh Huỳnh.

Ông cho rằng nếu muốn chỉnh trang nhanh, không nên sơn trắng hay sơn xanh, mà nên sơn lại màu xi măng cũ để ít nhất trả lại tinh thần nguyên bản của công trình. Trong điều kiện lý tưởng, phương án tốt nhất là dùng kỹ thuật bắn tia nước áp lực cao để làm sạch rong rêu, trả lại bề mặt bê tông trần nguyên gốc. Trường hợp thời gian gấp, kinh phí hạn chế, sơn màu xi măng vẫn là giải pháp chấp nhận được, vì không làm mất đi giá trị di sản.

Cần một "kiến trúc sư trưởng" cho di sản đô thị

KTS Ngô Viết Nam Sơn cho rằng TP.HCM có thể học hỏi mô hình của Paris (Pháp) - nơi gần như toàn bộ thành phố đều là di sản. Tại đây tồn tại chức danh Kiến trúc sư trưởng bảo tồn di sản và các công trình quốc gia. Đây là những người có uy tín xã hội, kiến thức sâu về lịch sử - văn hóa và quyền tham gia quyết định trong các vấn đề chỉnh trang, xây dựng mới hay can thiệp vào không gian di sản.

"Theo tôi, đây là điều TP.HCM đang thiếu. Việc chỉnh trang đô thị không phải câu chuyện mới, mà đã lặp đi lặp lại nhiều lần trong những năm qua", ông nhận định. Các công trình di sản có những quy chuẩn, lề luật rất cụ thể, từ tỷ lệ, màu sắc đến vật liệu.

Tòa nhà Hỏa xa khoác lên "lớp áo mới" trong dự án chỉnh trang dịp Tết 2026. Ảnh: Linh Huỳnh.

Ông kỳ vọng TP.HCM sẽ sớm có một vai trò tư vấn chuyên trách, gắn với Sở Quy hoạch - Kiến trúc, chịu trách nhiệm về thẩm mỹ đô thị, bảo tồn di sản và chỉnh trang, đặc biệt là khu trung tâm lịch sử - vùng lõi di sản của thành phố. Cùng với đó là một hội đồng chuyên gia đa ngành để công nhận các di tích, thông qua việc đánh giá giá trị di tích một cách toàn diện - từ lịch sử, kiến trúc đến yếu tố con người.

"Chúng ta vẫn chỉnh trang, vẫn phát triển, nhưng phải làm sao để vừa đáp ứng nhu cầu hiện tại, vừa giữ gìn cảnh quan và ký ức đô thị chung. Bởi các công trình công cộng không thuộc về riêng ai, mà là tài sản tinh thần của cả xã hội", KTS Sơn nhấn mạnh.

Linh Huỳnh