'Sống cùng nước' - giải pháp hài hòa với thiên nhiên

Thực trạng của miền đất dễ tổn thương

Trong quy hoạch tổng thể quốc gia và quy hoạch vùng Trung du và miền núi phía Bắc, Cao Bằng được xác định là cửa ngõ kết nối, là điểm trung chuyển trong hành lang kinh tế xuyên biên giới.

Tuy nhiên, biến đổi khí hậu cực đoan - một thách thức mang tính toàn cầu đang hiện hữu và trở thành biến số lớn trong bài toán quy hoạch và phát triển đô thị miền núi của Cao Bằng nói riêng và các tỉnh miền núi nói chung. Trong những năm gần đây, tỉnh Cao Bằng liên tục chịu ảnh hưởng nặng nề của biến đổi khí hậu cực đoan với các hiện tượng mưa lớn, ngập úng, lũ quét và sạt lở đất không còn tuân theo quy luật, chu kỳ quen thuộc. Đặc biệt, các đợt bão lũ năm 2025 đã bộc lộ sự giới hạn của tư duy quy hoạch và hạ tầng truyền thống khi nhiều khu vực các phường: Thục Phán, Tân Giang, Nùng Trí Cao bị ngập sâu.

Bà Hoàng Thị Hiền, Tổ dân phố Sông Hiến 5, phường Thục Phán cho biết: Năm bà 40 tuổi, được chứng kiến trận lụt năm 1986 khá lớn, thị xã ngập trong nước, tuy nhiên trận lũ do ảnh hưởng bão số 10, 11 năm 2025 nặng nề hơn nhiều, đặc biệt không theo tự nhiên, diễn ra liên tiếp khiến nhiều người dân không kịp trở tay.

Theo thống kê, trong giai đoạn từ năm 2021 đến hết tháng 11/2025, tổng giá trị thiệt hại do thiên tai ước tính lên tới gần 5.920 tỷ đồng. Chỉ tính riêng năm 2025, thiệt hại kinh tế đã hơn 4.274 tỷ đồng, siêu bão Yagi (bão số 3 năm 2024) gây thiệt hại ước tính hơn 880 tỷ đồng; toàn tỉnh có 33.933 nhà ở bị thiệt hại, hư hỏng; đáng chú ý có tới 7.744 nhà bị ngập nước hai lần liên tiếp. Mưa lũ gây sạt lở làm hư hỏng đường, cầu cống, trạm biến áp, đình trệ các hoạt động thi công và sinh hoạt; hệ thống thủy lợi nhỏ, hồ chứa, đập dâng nguy cơ mất an toàn. Đặc biệt, hằng năm trên địa bản tỉnh có hàng chục người thiệt mạng, bị thương và mất tích do thiên tai.

Trước những thách thức của thiên nhiên, việc thay đổi quy hoạch một cách linh hoạt, phù hợp hướng đến một đô thị có tính chống chọi, thích ứng với biến đổi khí hậu là mục tiêu hàng đầu được đặt ra cho tỉnh.

Kết cấu địa hình và bài toán quy hoạch để thích ứng với biến đổi khí hậu

Cao Bằng với địa hình chủ yếu là núi đá vôi đan xen núi đất, những thung lũng hẹp chen giữa. Đô thị trung tâm phát triển ngay trên vùng trũng, kiểu “lòng chảo” hoặc như một bán đảo, nằm giữa hai con sông lớn: sông Bằng Giang và sông Hiến. Tại khu vực các phường trung tâm cao khoảng 180 - 200 m so với mực nước biển, các sườn đồi xung quanh cao hơn, từ 200 - 250 m, độ dốc phổ biến 10 - 30%. Kiểu địa hình này khiến các lưu vực trong đô thị có thời gian tập trung dòng chảy rất ngắn, nước từ các sườn đồi đổ xuống khu vực rất nhanh. Quỹ đất bằng phẳng để phát triển đô thị cũng không nhiều, thời gian qua khu vực thành phố (nay là các phường) và các thị trấn của các huyện cũ có xu hướng mở rộng dọc theo các dải ven sông hoặc men theo sườn đồi. Mưa chủ yếu tập trung theo mùa, kết hợp với địa hình dốc và mạng lưới sông ngắn, dốc, khiến hệ thống thủy văn ở Cao Bằng biến động mạnh giữa mùa mưa và mùa khô. Các phường nằm tại hợp lưu của sông Bằng Giang và sông Hiến, nên lũ thượng nguồn tác động trực tiếp đến khu vực này. Hệ thống sông, suối ở đây thường có lòng hẹp, dốc lớn, mực nước lên xuống theo mùa rất mạnh, bên cạnh đó, các nhà máy thủy điện ở thượng lưu sông Bằng Giang và sông Hiến xả lũ cũng ảnh hưởng rõ rệt đến mực nước vùng hạ du. Thời gian qua, khu vực trung tâm phải đối mặt cùng lúc với ba yếu tố: nước mưa lớn chảy tràn trong đô thị, lũ sông từ thượng nguồn đổ về và nguy cơ lũ quét, sạt lở từ các sườn dốc xung quanh.

Biến đổi khí hậu, thiên tai liên tiếp ảnh hưởng đến cơ sở hạ tầng, đời sống người dân.

Theo Chủ tịch UBND phường Nùng Trí Cao Hoàng Hùng Vĩ, xác định chiến lược “chung sống với nước” - coi nước là một phần trong hệ sinh thái đô thị, nhiều thành phố lớn trên thế giới ứng dụng những chiến lược này qua đó tăng cường khả năng chống chịu, thích ứng với khí hậu, hướng tới tương lai bền vững. Để phát triển hài hòa với thiên nhiên, Cao Bằng rất cần sự tham gia của các chuyên gia hỗ trợ địa phương triển khai thực hiện một cách hiệu quả.

Mặt khác, Cao Bằng phát triển khá nhanh, đường ven sông, khu hành chính mới, các khu đô thị, dự án thương mại - dịch vụ xây dựng liên tục. Đặc biệt, tại các phường cũng xây dựng nhiều tuyến kè bờ sông, công viên ven sông Bằng Giang để giữ ổn định bờ sông và tạo cảnh quan hấp dẫn du khách. Tuy nhiên, diện tích mặt phủ cứng tăng mạnh cho hệ thống đường, quảng trường, nhà cửa làm giảm các bãi sông, ao hồ tự nhiên, không gian vùng trũng vốn có vai trò trữ nước tạm thời bị thu hẹp. Qua các đợt ngập úng năm 2025 đã phản ánh thực trạng hệ thống thoát nước hiện tại bị quá tải khi mưa lớn kết hợp lũ sông.

Giải pháp nào cho mục tiêu “sống chung với nước”

Theo các chuyên gia, Cao Bằng có nhiều điểm giống các đô thị miền núi từng được nghiên cứu ở các quốc gia trên thế giới: địa hình thung lũng hẹp, sườn dốc lớn, lưu vực ngắn, nước chảy nhanh. Thách thức ở Cao Bằng đòi hỏi cách tiếp cận đa tầng - quản lý từ núi, sườn dốc đến thung lũng, kết hợp cả hạ tầng xanh lẫn xám. Để tìm giải pháp cho việc sống cùng nước, hài hòa thân thiện với thiên nhiên, đặc biệt sau những đợt lũ chồng lũ cao điểm năm 2025, tỉnh đã khẩn trương tìm kiếm các giải pháp để thích ứng hiệu quả nhất, trong đó rất cần sự tham gia phối hợp của đội ngũ các chuyên gia. Việc tổ chức Hội thảo khoa học - thực tiễn “Đô thị miền núi thích ứng với biến đổi khí hậu cực đoan" thể hiện trách nhiệm của chính quyền tỉnh đối với những vấn đề cấp bách hiện nay, nhanh chóng giảm thiểu những thiệt hại về tài sản của nhân dân, hạ tầng cơ sở địa phương do thiên tai gây ra.

Hội thảo nhằm xác lập và bổ sung cơ sở khoa học - thực tiễn phục vụ quy hoạch, quản lý và tổ chức thực hiện các chương trình kế hoạch phát triển đô thị Cao Bằng theo hướng thông minh, bền vững và thích ứng với biến đổi khí hậu; đánh giá hiện trạng, tiềm năng và thách thức của hệ thống đô thị trong bối cảnh chuyển đổi số và biến đổi khí hậu; chia sẻ mô hình, kinh nghiệm; kết nối cơ quan quản lý - chuyên gia - doanh nghiệp; qua đó hình thành bộ kiến nghị, gợi ý chính sách và lộ trình thực hiện phục vụ trực tiếp công tác phát triển đô thị của tỉnh giai đoạn tới.

Với số lượng khoảng trên 200 đại biểu đại diện các bộ, ngành liên quan; các nhà khoa học, chuyên gia trong nước và quốc tế; lãnh đạo tỉnh và đại diện các sở, ban, ngành, địa phương; các viện - trường, hiệp hội, doanh nghiệp; cơ quan thông tấn, báo chí, Hội thảo tập trung vào việc nhận diện và giải quyết các thách thức của "trạng thái khí hậu mới". Trong đó các quy luật mưa lũ truyền thống biến đổi nhanh, làm gia tăng rủi ro ngập lụt, lũ quét và sạt lở tại các đô thị miền núi. Các chủ đề trọng tâm gồm: Dữ liệu nền - công cụ phân tích, dự báo và hỗ trợ quyết định; Quy hoạch không gian thích ứng và "sống cùng nước"; Giải pháp hạ tầng kỹ thuật và điều tiết nước đô thị miền núi; Cơ chế chính sách, quản trị rủi ro và nâng cao năng lực. Đồng thời xem xét, áp dụng mô hình đô thị hợp lý trong bối cảnh địa hình dốc, kết hợp với phân tích các đặc điểm tự nhiên và đô thị của Cao Bằng, có thể góp phần giảm dòng chảy bề mặt, hạ lưu lượng đỉnh và nâng cao khả năng chống chịu của đô thị miền núi trước các hiện tượng mưa cực đoan...

Để thống nhất các giải pháp cụ thể, hội thảo sẽ là dịp quy tụ các chuyên gia trong nước và quốc tế cùng trao đổi, từ việc xác định các khu vực dễ bị tổn thương đến đề xuất các giải pháp thích ứng, hướng tới mục tiêu “sống chung với nước”.