'Sống thọ nhưng không khỏe': Sức ép tài chính đối với hệ thống y tế

Phát hiện bệnh sớm, kiểm soát yếu tố nguy cơ và hạn chế biến chứng sẽ góp phần giảm gánh nặng điều trị. Ảnh: ĐỖ BÌNH

Gánh nặng bệnh mạn tính từ tuổi lao động

Theo Cục Thống kê, thị trường lao động 9 tháng năm 2026 tiếp tục duy trì ổn định, với tỷ lệ thất nghiệp trong độ tuổi lao động ở mức 2,22%; riêng khu vực thành thị là 2,55%. Tuy nhiên, tỷ lệ lao động không sử dụng hết tiềm năng vẫn ở mức 3,92%, tương ứng gần 2,1 triệu người. Bên cạnh những thách thức về việc làm, sức khỏe của lực lượng lao động cũng đang đặt ra nhiều vấn đề đáng quan tâm.

Theo Báo cáo Gánh nặng bệnh tật toàn cầu (GBD) năm 2023, Việt Nam phải đối mặt với gánh nặng ngày càng lớn từ các bệnh mạn tính, không lây nhiễm. Những bệnh lý như đái tháo đường, tim mạch, bệnh xương khớp, bệnh hô hấp mạn tính... không chỉ ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống mà còn làm suy giảm khả năng lao động, gia tăng nhu cầu điều trị lâu dài.

Bác sĩ Lâm Mỹ Hằng (Bệnh viện Quân y 175) cho biết, tính đến tháng 6/2026, Việt Nam có khoảng 22 triệu người trong độ tuổi 18-69 mắc bệnh mạn tính. Trong đó, phổ biến là tăng huyết áp, tiếp đến là đái tháo đường, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) và ung thư. Đáng chú ý, 72,2% người trên 60 tuổi mắc ít nhất một bệnh mạn tính, trong đó 43,9% mắc đồng thời nhiều bệnh. Thực trạng này cho thấy nhu cầu quản lý, điều trị và chăm sóc sức khỏe lâu dài ngày càng gia tăng.

GS, TS. Nguyễn Viết Tiến - nguyên Thứ trưởng Bộ Y tế - ví bệnh không lây nhiễm như những “cơn sóng ngầm” bởi chúng không gây ra các đợt dịch lớn nhưng âm thầm ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng. Các bệnh tim mạch, ung thư, hô hấp mạn tính, đái tháo đường thường tiến triển kéo dài và có thể để lại hậu quả nghiêm trọng.

Đáng lo ngại, bệnh mạn tính ngày càng ảnh hưởng đến lực lượng lao động ở độ tuổi trẻ và trung niên. Nếu xu hướng này tiếp diễn, khi bước vào tuổi già, một bộ phận người lao động có thể phải sống chung với nhiều bệnh lý cùng lúc, kéo theo nhu cầu điều trị và chăm sóc dài hạn. Đây không chỉ là gánh nặng đối với sức khỏe cá nhân mà còn tạo áp lực lên năng suất lao động, ngân sách y tế và các dịch vụ an sinh xã hội.

Nghịch lý “sống thọ nhưng không khỏe”

Tuổi thọ dân số ngày càng tăng nhưng thời gian sống khỏe mạnh chưa cải thiện tương xứng đang tạo nên một nghịch lý đáng chú ý. Tuổi thọ trung bình khi sinh của người Việt Nam hiện đạt gần 75 tuổi; người từ 60 tuổi trở lên có thể sống thêm trung bình gần 24 năm.

Tuy nhiên, trong khoảng thời gian sống thêm đó, người cao tuổi phải sống chung với bệnh tật khoảng 6 năm. Như vậy, khoảng 25% thời gian sống thêm sau tuổi 60 là thời gian sức khỏe suy giảm. Với các bệnh mạn tính, quá trình điều trị thường kéo dài, chi phí tích lũy lớn và có xu hướng tăng khi người bệnh mắc đồng thời nhiều bệnh.

Khi số người cao tuổi cần điều trị và chăm sóc dài hạn ngày càng tăng, chi phí khám, chữa bệnh, thuốc men và hỗ trợ sinh hoạt cũng trở thành gánh nặng đối với cả hệ thống y tế lẫn hộ gia đình. Điều này đặt ra yêu cầu phải nhìn nhận sức khỏe dân số không chỉ qua tuổi thọ, mà còn qua số năm sống khỏe mạnh và khả năng tiếp cận dịch vụ chăm sóc với chi phí hợp lý.

Mở rộng quyền lợi bảo hiểm y tế, giảm gánh nặng chi phí y tế

Tỷ lệ bao phủ BHYT cao là kết quả quan trọng trong thực hiện chính sách an sinh xã hội. Theo ông Hoàng Trung Tuấn - Phó Vụ trưởng Vụ Bảo hiểm y tế (Bộ Y tế), đến hết 6 tháng đầu năm 2026, tỷ lệ bao phủ BHYT đạt 95,47% dân số. Tuy nhiên, chi tiền túi của người dân vẫn chiếm khoảng 40% tổng chi y tế, cao hơn đáng kể so với mức dưới 20% mà Tổ chức Y tế thế giới (WHO) khuyến nghị.

Khoảng cách giữa độ bao phủ BHYT và mức chi tiền túi cho thấy tham gia bảo hiểm chưa đồng nghĩa với việc người dân đã được bảo vệ đầy đủ trước rủi ro tài chính khi mắc bệnh. Trong bối cảnh già hóa dân số và bệnh không lây nhiễm gia tăng, mở rộng quyền lợi BHYT, nâng cao hiệu quả chi trả và tăng đầu tư cho phòng bệnh trở thành những yêu cầu cấp thiết.

Nghị quyết số 72-NQ/TW của Bộ Chính trị về một số giải pháp đột phá, tăng cường bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân đặt mục tiêu từ năm 2026 từng bước tăng tỷ lệ, mức thanh toán từ Quỹ BHYT cho phòng bệnh, chẩn đoán và điều trị sớm một số bệnh, nhóm đối tượng ưu tiên; qua đó giảm gánh nặng tài chính cho người bệnh, phù hợp với lộ trình tăng mức đóng BHYT từ năm 2027 theo quy định.

Một hướng được nghiên cứu là sử dụng thêm nguồn thu từ các sản phẩm có hại cho sức khỏe để đầu tư trở lại cho y tế. Nghiên cứu của Viện Chiến lược và Chính sách y tế (Bộ Y tế) đề xuất mô hình phân bổ linh hoạt, trong đó 60-80% nguồn thu bổ sung có thể dành cho Quỹ BHYT, phần còn lại dành cho Quỹ Phòng bệnh và ngân sách chung theo lộ trình.

Kinh nghiệm quốc tế cũng cho thấy nguồn thu từ thuế thuốc lá, rượu bia có thể được sử dụng để hỗ trợ lĩnh vực y tế. Tại Philippines, nguồn thu từ cải cách thuế thuốc lá và rượu được phân bổ qua cơ chế ngân sách, phục vụ mục tiêu y tế và mở rộng bao phủ BHYT. Thái Lan áp dụng phụ thu 2% trên thuế thuốc lá và rượu để tài trợ cho ThaiHealth, quỹ tập trung vào nâng cao sức khỏe, phòng bệnh và thay đổi hành vi.

Theo lộ trình dự kiến, đến năm 2027, Bộ Y tế sẽ xây dựng nghị định tăng mức đóng BHYT gắn với mở rộng quyền lợi; thí điểm thanh toán theo nhóm chẩn đoán (DRG) và hỗ trợ trực tiếp một số đối tượng tham gia BHYT nhằm giảm chi phí cùng chi trả. Giai đoạn 2028-2029, Bộ tiếp tục nghiên cứu đa dạng hóa các gói BHYT, mở rộng nguồn thu và thí điểm sử dụng một phần nguồn thu từ thuế thuốc lá, rượu bia, đồ uống có đường cho các dịch vụ phòng bệnh. Mục tiêu đến năm 2030 là giảm tỷ lệ chi tiền túi của người dân xuống còn 30%.

Để giảm sức ép tài chính y tế, GS, TS. Giang Thanh Long (Đại học Kinh tế Quốc dân) cho rằng Việt Nam cần chuyển mạnh từ mô hình “chữa bệnh” sang “phòng bệnh”; mở rộng danh mục BHYT chi trả cho y tế dự phòng, khám sức khỏe định kỳ cho người lao động, đồng thời nâng cao năng lực y tế cơ sở. Phát hiện bệnh sớm, kiểm soát yếu tố nguy cơ và hạn chế biến chứng sẽ góp phần giảm nhu cầu điều trị tốn kém, qua đó từng bước giảm tỷ lệ người dân phải tự chi trả.

Thực tế cho thấy, mở rộng bao phủ BHYT mới là điều kiện cần, chưa đủ để bảo đảm người dân được tiếp cận dịch vụ y tế với chi phí hợp lý. Khi bệnh mạn tính gia tăng và thời gian sống chung với bệnh tật kéo dài, yêu cầu đặt ra không chỉ là bổ sung nguồn lực mà còn phải nâng cao hiệu quả phân bổ, sử dụng nguồn lực y tế. Chuyển trọng tâm từ điều trị sang phòng bệnh, củng cố y tế cơ sở, mở rộng quyền lợi BHYT và giảm chi tiền túi sẽ góp phần bảo vệ tài chính hộ gia đình, đồng thời tăng tính bền vững của hệ thống y tế trong dài hạn./.