Sự giả dối đến tận cùng

Giả chết không giống các hành vi gian dối thông thường. Nói dối là bóp méo sự thật; giả chết là xóa bỏ sự tồn tại của chính mình trong trật tự xã hội. Khi một người chấp nhận để tên mình bị gạch khỏi sổ hộ tịch, chấp nhận để gia đình làm tang lễ, để cộng đồng khóc thương, để chính quyền ghi nhận mình đã chết, thì người đó không chỉ lừa người khác mà còn tự hủy đi tư cách công dân, tư cách đạo đức và tư cách con người của chính mình. Cái chết vốn là giới hạn thiêng liêng cuối cùng của đời người, bị biến thành một "đạo cụ" trong kịch bản kiếm tiền trái cả luân thường đạo lý và pháp luật.

Công an tỉnh Thanh Hóa điều tra làm rõ vụ việc “giả chết trục lợi bảo hiểm” hơn 1,2 tỷ đồng từ một phụ nữ “đã chết” cách đây 5 năm bỗng trở về xin xóa khai tử. Ảnh: Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an tỉnh Thanh Hóa tạm giữ hình sự đối với Nguyễn Thị Thu. Ảnh: TTXVN

Điều đáng sợ hơn là tính có tổ chức và kéo dài của sự giả dối này. Đây không phải một quyết định bột phát, càng không phải một khoảnh khắc “lỡ dại”. Đó là một chuỗi hành vi được tính toán, duy trì trong nhiều năm, với sự tham gia hoặc dung túng của những người thân ruột thịt. Năm này qua năm khác, người “đã chết” vẫn sống, vẫn sinh hoạt, vẫn tồn tại trong bóng tối của thân phận vô hình, trong khi xã hội bên ngoài tiếp tục tin vào một cái chết đã được dàn dựng. Khi sự giả dối không còn gây dằn vặt mà trở thành trạng thái sống bình thường, thì đó không còn là lỗi lầm cá nhân mà là sự tha hóa ở cấp độ nhân cách.

Một chi tiết then chốt phơi bày rõ bản chất đạo đức của vụ việc: Người giả chết vì không thể tiếp tục sống mà không có giấy tờ, không có tư cách pháp lý, không tiếp cận được các quyền cơ bản nên mới ra tự thú chứ không phải vì hối lỗi! Sự thật không được lựa chọn vì nó đúng, mà vì không thể tiếp tục giả dối, hay sự giả dối đã hết giá trị sử dụng. Đây là biểu hiện điển hình của sự tha hóa đạo đức, khi mà đúng sai không còn là chuẩn mực, chỉ là phương án tối ưu cho lợi ích cá nhân tại từng thời điểm.

Vụ việc này phản ánh một căn bệnh nguy hiểm của xã hội hiện đại: Sự suy giảm nhận thức thiêng liêng đối với các giá trị nền tảng. Khi cái chết có thể bị dàn dựng, tình thân có thể bị huy động làm công cụ, luật pháp có thể bị coi là chướng ngại kỹ thuật, thì vấn đề không còn nằm ở một cá nhân sai phạm, mà ở môi trường đạo đức đã cho phép con người nghĩ rằng “chừng nào chưa bị phát hiện thì chưa có vấn đề gì”.

Pháp luật chắc chắn sẽ xử lý hành vi này bằng các chế tài thích đáng. Nhưng luật pháp chỉ xử được phần ngọn. Phần gốc nằm ở chỗ khác: Chúng ta đang sống trong một xã hội mà sự giả dối có thể được duy trì quá lâu mà không bị lương tri ngăn cản. Khi con người không còn sợ việc đánh mất phẩm giá mà chỉ sợ mất lợi ích, thì ranh giới đạo đức đã bị xói mòn, hủy hoại đến mức báo động. Sự giả dối đến tận cùng không chỉ làm tổn hại niềm tin xã hội mà còn phá hủy chính người thực hiện nó. Bởi một con người có thể lừa cả thế giới, nhưng không thể lừa chính nhân cách của mình. Khi cái chết bị dùng như một công cụ, thì sự sống với nghĩa đạo đức đã chết từ trước đó rất lâu.

Quyền sống là quyền cao cả, thiêng liêng, cao quý nhất của con người. Chỉ có những người phạm tội đặc biệt nghiêm trọng, không còn đủ tư cách sống mới bị loại khỏi đời sống xã hội. Vì thế, giả chết để kiếm tiền, trục lợi rồi "sống lại" thì sự sống đó cũng trở nên nhạt nhòa, vô nghĩa trong phần đời còn lại. Đó là lời cảnh tỉnh đối với bất cứ ai còn coi nhẹ quyền sống chính đáng và quyền làm người đàng hoàng, tử tế.