Tái chế chất thải xây dựng: Hướng mở cho nguồn vật liệu thay thế tại TP.HCM

Khai thác nguồn vật liệu từ chất thải xây dựng

Quá trình đô thị hóa, chỉnh trang đô thị và triển khai các dự án hạ tầng tại TP.HCM kéo theo nhu cầu lớn về cát, đá, vật liệu san lấp, đồng thời phát sinh chất thải từ hoạt động xây dựng, cải tạo và phá dỡ công trình. 

Trong bối cảnh nguồn vật liệu tự nhiên chịu nhiều áp lực, tận dụng phế thải xây dựng được xem là giải pháp bổ sung nguồn cung, giảm tác động đến môi trường.

Theo Đề án phát triển vật liệu xây dựng TP.HCM đến năm 2030, định hướng đến năm 2050, chất thải rắn xây dựng như bê tông, gạch vỡ và một số vật liệu từ phá dỡ công trình có thể được thu gom, phân loại, nghiền, sàng để sản xuất cốt liệu tái chế. Tùy theo chất lượng và yêu cầu kỹ thuật, sản phẩm có thể sử dụng làm vật liệu san lấp, móng đường, nguyên liệu sản xuất gạch không nung hoặc bê tông không kết cấu.

Chất thải rắn xây dựng có thể được thu gom, phân loại để sản xuất cốt liệu tái chế.

Đáng chú ý, Đề án định hướng giai đoạn 2026 - 2030 khuyến khích đầu tư ít nhất một cơ sở tái chế chất thải rắn xây dựng quy mô công nghiệp, đồng thời phát triển mạng lưới thu gom, phân loại và xử lý theo khu vực.

Trong chương trình triển khai, TP.HCM đề xuất mục tiêu đến năm 2030 có tối thiểu 70% chất thải rắn xây dựng được phân loại, thu gom đúng quy định và tối thiểu 40% được tái sử dụng hoặc tái chế. Đây là các chỉ tiêu dự kiến, thể hiện định hướng chuyển từ xử lý chất thải đơn thuần sang thu hồi nguyên liệu phục vụ sản xuất vật liệu xây dựng.

Thực tế, việc phát triển hoạt động tái chế đã được thành phố quan tâm trong công tác quản lý chất thải. Tháng 7/2026, UBND TP.HCM yêu cầu các sở, ngành rà soát việc thu gom, vận chuyển và xử lý chất thải phát sinh từ các dự án; giao Sở Xây dựng nghiên cứu kinh nghiệm tái chế chất thải rắn xây dựng của Hà Nội để phục vụ hoạt động san lấp.

Tuy nhiên, để chuyển hóa chất thải thành sản phẩm có thể sử dụng, khâu phân loại tại nguồn đóng vai trò quan trọng. Phế thải xây dựng thường bao gồm bê tông, gạch, đất đá, kim loại, gỗ và nhựa. Nếu không được phân loại phù hợp, chất lượng cốt liệu sau xử lý khó ổn định, làm tăng chi phí tái chế và hạn chế phạm vi ứng dụng.

Bên cạnh đó, vật liệu tái chế phải đáp ứng yêu cầu kỹ thuật tương ứng với từng mục đích sử dụng. Đối với các hạng mục như móng đường, san lấp hoặc bê tông, việc kiểm soát thành phần hạt, tạp chất, độ bền và các chỉ tiêu cơ lý là điều kiện cần thiết để bảo đảm chất lượng công trình.

Như vậy, tiềm năng của nguồn vật liệu tái chế không chỉ phụ thuộc vào khối lượng chất thải phát sinh mà còn ở khả năng tổ chức thu gom, xử lý và kiểm định chất lượng trước khi đưa vào sử dụng.

Hoàn thiện chuỗi tái chế gắn với nhu cầu thị trường

Tại Hội thảo tham vấn Đề án phát triển vật liệu xây dựng TP.HCM đến năm 2030, định hướng đến năm 2050 tổ chức ngày 6/11, ông Khải Quốc Bình, Phó Giám đốc Sở Xây dựng TP.HCM, nhấn mạnh yêu cầu phát triển ngành vật liệu xây dựng theo hướng hiện đại, bền vững, bảo đảm cân đối cung - cầu, sử dụng hiệu quả tài nguyên và thúc đẩy kinh tế tuần hoàn.

Theo ông Bình, một trong những nội dung cần tập trung là nghiên cứu cơ chế, chính sách thúc đẩy sản xuất và sử dụng vật liệu xanh, vật liệu mới, vật liệu ít phát thải; đồng thời phát triển hệ thống thu gom, xử lý và tái chế chất thải rắn xây dựng. Các giải pháp cần bảo đảm tính khả thi, xác định rõ nguồn lực, lộ trình thực hiện và trách nhiệm của từng cơ quan, đơn vị.

Ở góc độ đơn vị tư vấn xây dựng Đề án, TS. Nguyễn Quang Hiệp, Viện trưởng Viện Vật liệu xây dựng (Bộ Xây dựng) cho rằng, việc thu gom, tái chế chất thải rắn xây dựng vừa là thách thức, vừa mở ra cơ hội hình thành nguồn nguyên liệu thứ cấp phục vụ sản xuất vật liệu xây dựng.

Theo ông Hiệp, nếu được tổ chức hiệu quả, hoạt động tái chế vừa góp phần giảm áp lực khai thác tài nguyên tự nhiên, vừa giúp giảm chi phí xử lý chất thải và thúc đẩy kinh tế tuần hoàn. Vì vậy, Đề án cần gắn mục tiêu phát triển vật liệu tái chế với đổi mới công nghệ, nâng cao chất lượng sản phẩm và các giải pháp thực hiện có tính khả thi, phù hợp điều kiện thực tế của thành phố.

Hoạt động tái chế giúp giảm chi phí xử lý chất thải và thúc đẩy kinh tế tuần hoàn.

Ở góc độ chuyên môn, PGS.TS. Tạ Ngọc Dũng (Đại học Bách khoa Hà Nội) đề xuất tiếp cận phát triển vật liệu xây dựng theo toàn bộ chuỗi giá trị, từ khai thác, thu hồi nguyên liệu đến sản xuất, lưu kho, vận chuyển, phân phối, thi công và tái chế.

Theo chuyên gia, việc tổ chức chuỗi cung ứng cần có dữ liệu đồng bộ về vị trí cơ sở sản xuất, công suất, chất lượng vật liệu, tuyến vận chuyển và nhu cầu theo từng khu vực. Đây là cơ sở để nghiên cứu xây dựng bản đồ nguồn cung, hỗ trợ điều phối vật liệu và nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên.

Đối với vật liệu tái chế, yêu cầu này càng có ý nghĩa bởi chi phí sản phẩm không chỉ nằm ở công đoạn nghiền, sàng mà còn bao gồm thu gom, phân loại, vận chuyển, lưu kho và kiểm định. Nếu cơ sở xử lý nằm xa nguồn phát sinh chất thải hoặc khu vực tiêu thụ, chi phí logistics có thể làm giảm lợi thế cạnh tranh so với vật liệu tự nhiên.

Do đó, việc phát triển mạng lưới điểm tiếp nhận, trạm trung chuyển và cơ sở tái chế cần gắn với phân bố nguồn phát sinh chất thải và nhu cầu sử dụng tại từng khu vực, đặc biệt là các công trình hạ tầng có nhu cầu lớn về vật liệu san lấp, nền đường.

Bên cạnh tổ chức chuỗi cung ứng, thị trường tiêu thụ cũng là yếu tố quyết định khả năng phát triển của vật liệu tái chế. Dù có thể thay thế một phần nguyên liệu tự nhiên, sản phẩm vẫn cần đáp ứng yêu cầu về chất lượng, giá thành và tính ổn định trong cung ứng để được chủ đầu tư, đơn vị thiết kế và nhà thầu lựa chọn.

Theo Đề án, TP.HCM định hướng thí điểm sử dụng cốt liệu tái chế trong các hạng mục nền đường, san lấp và sản phẩm bê tông phù hợp; đồng thời nghiên cứu cơ chế mua sắm công xanh nhằm tạo thị trường cho vật liệu tái chế và vật liệu phát thải thấp.

Đây là hướng tiếp cận nhằm từng bước hình thành nhu cầu sử dụng ổn định, tạo điều kiện để doanh nghiệp đầu tư công nghệ xử lý và nâng cao chất lượng sản phẩm. Tuy nhiên, việc mở rộng ứng dụng cần dựa trên kết quả kiểm định, đánh giá hiệu quả kinh tế và yêu cầu kỹ thuật của từng công trình.

Cùng với đó, công tác quản lý chất thải xây dựng cần được thực hiện xuyên suốt từ nơi phát sinh đến cơ sở xử lý, bảo đảm kiểm soát nguồn gốc, khối lượng và chất lượng vật liệu sau tái chế.