Tái định vị hạt gạo Việt Nam: Từ sản lượng đến giá trị bền vững

Ngành gạo cần chuyển từ chạy theo sản lượng sang kiến tạo giá trị. Ảnh: Chu Khôi.

Mục tiêu xuất khẩu 8 triệu tấn

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, trong 9 tháng năm 2026, Việt Nam xuất khẩu khoảng 6,4 triệu tấn gạo, thu về 3,11 tỷ USD, giảm lần lượt 6,1% về lượng và 10,9% về giá trị so với cùng kỳ năm 2025. Giá xuất khẩu bình quân đạt khoảng 484,8 USD/tấn, giảm 5,1%.

Theo số liệu của ngành Hải quan, trong nửa đầu tháng 10/2026, Việt Nam xuất khẩu 228.871 tấn gạo, nâng tổng lượng xuất khẩu từ đầu năm đến ngày 15/10 lên 6,6 triệu tấn, với trị giá khoảng 3,2 tỷ USD.

Với kết quả này, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Hoàng Hiệp nhận định mục tiêu xuất khẩu khoảng 8 triệu tấn trong cả năm là khả thi, với kỳ vọng thương mại nửa cuối năm ổn định hơn và giá gạo duy trì ở mức cao.

Ở trong nước, nguồn cung lúa gạo tiếp tục được củng cố từ vùng sản xuất trọng điểm Đồng bằng sông Cửu Long.

 Theo Cục Trồng trọt, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, tính đến ngày 19/10/2026, khu vực Đồng bằng sông Cửu Long cơ bản thu hoạch xong vụ Hè Thu với diện tích khoảng 1,22 triệu ha, năng suất ước đạt 60,34 tạ/ha, sản lượng khoảng 7,36 triệu tấn lúa. Vụ Thu Đông 2026 đã xuống giống 520.000 ha trên tổng diện tích kế hoạch 633.000 ha, đạt gần 82%. Diện tích thu hoạch đạt khoảng 112.000 ha, năng suất ước đạt 62,49 tạ/ha, sản lượng khoảng 700.000 tấn lúa.

Tổ chức vùng nguyên liệu, nâng chất lượng

Ông Lê Thanh Tùng, Phó Chủ tịch Hiệp hội Ngành hàng Lúa gạo Việt Nam (VIETRISA) cho rằng, cần gắn triển vọng nâng cao chất lượng gạo với quá trình tổ chức lại sản xuất và phát triển vùng nguyên liệu. Đề án phát triển bền vững một triệu hecta chuyên canh lúa chất lượng cao và phát thải thấp tại Đồng bằng sông Cửu Long là một trong những nền tảng được kỳ vọng hỗ trợ quá trình chuyển đổi này.

Cùng với vùng nguyên liệu, xây dựng thương hiệu gạo quốc gia là nhiệm vụ cần được triển khai trên cơ sở chất lượng có thể kiểm chứng. Một trong những hướng được đề xuất là nghiên cứu mô hình thí điểm phát triển thương hiệu gạo vùng Đồng bằng sông Cửu Long với các giống ST24, ST25. Đồng thời, cần xây dựng vùng nguyên liệu đáp ứng tiêu chuẩn xuất khẩu sang Liên minh châu Âu (EU) và Nhật Bản theo mô hình hợp tác xã liên kết với doanh nghiệp, có sự quản lý, giám sát của Nhà nước.

Từ góc nhìn DN, ông Phạm Hoàng Lâm, Chủ tịch Lam RiceGroup Inc, cho rằng ngành gạo Việt Nam không thiếu kinh nghiệm và năng lực xuất khẩu. Vấn đề là cần một kiến trúc thống nhất, kết nối nông dân, DN, khoa học và thị trường thành hệ sinh thái có khả năng cạnh tranh toàn cầu.

Theo ông Lâm, ngành gạo cần chuyển từ chạy theo sản lượng sang kiến tạo giá trị. Thành công không nên chỉ đo bằng sản lượng hay kim ngạch xuất khẩu, mà cần được đánh giá qua thu nhập của nông dân trên mỗi ha, giá trị DN giữ lại, tỷ lệ sản phẩm mang thương hiệu Việt Nam, mức phát thải và khả năng truy xuất nguồn gốc.

Cách tiếp cận này đặt ra yêu cầu tổ chức lại sản xuất theo từng phân khúc thay vì cạnh tranh chủ yếu bằng giá. Việt Nam cần phát triển ba chuỗi sản phẩm gồm gạo phổ thông phục vụ thị trường lớn; gạo thơm, gạo đặc sản; gạo dinh dưỡng và gạo phát thải thấp. Mỗi chuỗi cần có giống lúa, vùng nguyên liệu, tiêu chuẩn chất lượng, bao bì và thị trường mục tiêu riêng.

Cùng với chuyển đổi phương thức sản xuất và kinh doanh, việc hoàn thiện thể chế được kỳ vọng tạo thêm động lực cho ngành gạo nâng cao năng lực cạnh tranh.

Được biết, Chính phủ đã ban hành Nghị định 365 về kinh doanh xuất, nhập khẩu gạo với nhiều điểm mới có hiệu lực kể từ đầu tháng 10. Đáng chú ý là việc cắt giảm điều kiện kinh doanh, đơn giản hóa hồ sơ và rút ngắn thời gian cấp phép. Qua đó, tăng tính tự chủ cho các DN trong ngành. Nghị định 365 cũng quy định chặt chẽ hơn về chất lượng sản phẩm. Đặc biệt, việc thiết lập chuỗi dữ liệu "khai lý lịch" xuyên suốt từ ruộng đến cảng nhằm truy xuất, minh bạch nguồn gốc hàng hóa.

Ngoài ra, mới đây Bộ Công Thương vừa ban hành Thông tư số 65/2026/TT-BCT quy định chi tiết về kinh doanh xuất khẩu gạo và cơ chế phân bổ chỉ tiêu hợp đồng tập trung. Thông tư tạo hành lang pháp lý minh bạch, ưu tiên phân bổ chỉ tiêu cho các thương nhân uy tín, đáp ứng đầy đủ điều kiện năng lực và chuẩn bị cho cơ chế đánh giá tín nhiệm DN trong thời gian tới.