Tài sản trí tuệ trong kinh tế tập thể: 'Bệ đỡ' từ chính sách

Chiến lược phát triển sở hữu trí tuệ đến năm 2030 kết hợp cùng Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi và Luật HTX 2023 đã định hình rõ nét vai trò trung tâm của doanh nghiệp và HTX trong hoạt động đổi mới sáng tạo...

Sức bật từ thực tiễn

Đặc biệt, Luật HTX năm 2023 có hiệu lực thi hành từ ngày 01/7/2024 đã dành riêng những cơ chế ưu tiên tại Điều 25 nhằm hỗ trợ HTX xây dựng thương hiệu, đăng ký nhãn hiệu, chỉ dẫn địa lý và tiếp cận thị trường. Các chính sách cấp Trung ương hiện tập trung vào việc hỗ trợ kinh phí bảo hộ, ứng dụng hệ thống quản lý chất lượng (VietGAP, hữu cơ) gắn liền với mã số vùng trồng và app truy xuất nguồn gốc sản phẩm.

Sự tiếp sức kịp thời từ các chính sách vĩ mô đã tạo ra những trái ngọt trong thực tiễn, giúp nhiều HTX lột xác để tham gia và phát triển chuỗi giá trị bền vững.

Một ví dụ tiêu biểu là mô hình hoạt động tại HTX Nông nghiệp Phú Hồ (Huế). Năm 2015, sau khi chuẩn bị đầy đủ thủ tục, tờ trình từ cấp xã đến cấp huyện, tỉnh, HTX mạnh dạn gửi hồ sơ lên Cục Sở hữu trí tuệ để xin cấp giấy chứng nhận đăng ký nhãn hiệu gạo Phú Hồ.

Năm 2016, HTX còn chọn 2 giống gạo đặc sản là Bắc thơm 7 và Hương thơm gửi các cơ quan chuyên trách kiểm nghiệm chất lượng và chứng nhận cơ sở đủ điều kiện an toàn thực phẩm.

Hành trình tự mày mò của một HTX nông nghiệp ở giai đoạn đầu là không hề dễ dàng. Ban đầu, HTX muốn kiểm nghiệm cả 7 sản phẩm gạo nhưng vì chi phí quá cao mà hiệu lực chỉ trong 6 tháng, nên HTX chỉ chọn 2 loại gạo chủ lực để làm trước.

Tuy nhiên, nút thắt ấy đã nhanh chóng được tháo gỡ. Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Thừa Thiên - Huế (cũ) phối hợp với địa phương đã hỗ trợ kinh phí để HTX Phú Hồ hoàn thiện và bảo hộ thành công nhãn hiệu tập thể "Gạo Phú Hồ". Đồng thời, HTX được hỗ trợ đạt chứng nhận VietGAP trên diện tích lớn, ứng dụng hệ thống tem điện tử thông minh và mã QR truy xuất nguồn gốc.

Cùng với nguồn vốn hỗ trợ hạ tầng đóng gói, dây chuyền tách màu hạt gạo và công nghệ đóng gói hút chân không, HTX Phú Hồ đã giải quyết được bài toán bán lúa thô, giá thấp.

Thông dòng vốn

Để cụ thể hóa các định hướng từ Trung ương, HĐND và UBND nhiều tỉnh, thành phố đã ban hành các Nghị quyết đặc thù, phân bổ nguồn ngân sách sự nghiệp khoa học công nghệ để trực tiếp hỗ trợ các HTX trên địa bàn.

Tại thành phố Đà Nẵng, nhằm thúc đẩy chương trình OCOP và các sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu, HĐND thành phố đã ban hành chính sách hỗ trợ phát triển tài sản trí tuệ với mức chi rất thiết thực, đó là Nghị quyết 26/2026/NQ-HĐND.

Một số HTX đã đăng ký sở hữu trí tuệ thành công nhờ sự trợ lực từ chính sách.

Theo đó, đối với các HTX xây dựng và đăng ký bảo hộ nhãn hiệu tập thể, nhãn hiệu chứng nhận hoặc kiểu dáng công nghiệp trong nước, thành phố hỗ trợ tối đa 15 triệu đồng cho mỗi văn bằng bảo hộ được cấp.

Đối với các HTX có năng lực sáng chế hoặc phát triển giống cây trồng mới, mức hỗ trợ nâng lên 30 triệu đồng/đơn hợp lệ.

Nhằm hướng tới mục tiêu xuất khẩu, Đà Nẵng cũng đi đầu với mức hỗ trợ lên tới 60 triệu đồng đối với mỗi đơn đăng ký bảo hộ SHTT tại thị trường nước ngoài được chấp nhận hợp lệ.

Bên cạnh khâu đăng ký, Đà Nẵng tập trung mạnh vào khâu khai thác thông qua việc hỗ trợ HTX kinh phí tham gia các chợ công nghệ, hội chợ triển lãm thương mại để đưa nông sản, đặc sản đã bảo hộ vào kênh phân phối hiện đại.

Tương tự, tại Thái Nguyên, chính sách phát triển sở hữu trí tuệ cho các HTX được coi là nhiệm vụ chiến lược để giữ vững thương hiệu địa phương. Theo các nghị quyết hỗ trợ của HĐND tỉnh (Nghị quyết 13/2026/NQ-HĐND), các HTX trên địa bàn khi thực hiện đăng ký bảo hộ nhãn hiệu, nhãn hiệu tập thể được hỗ trợ từ 12- 15 triệu đồng/văn bằng; hỗ trợ từ 24- 30 triệu đồng đối với đăng ký bảo hộ sáng chế hoặc giải pháp hữu ích.

Điểm nổi bật trong khâu khai thác và phát triển sở hữu trí tuệ tại Thái Nguyên là việc gắn liền bảo hộ nhãn hiệu với việc số hóa vùng chè. Tỉnh đã hỗ trợ hàng loạt HTX chè ứng dụng công nghệ tưới tiết kiệm, camera giám sát IoT và hệ thống phần mềm quản lý vùng trồng giúp người tiêu dùng quét mã QR là có thể thấy rõ từ đồi chè, ngày hái đến quy trình sao sấy.

Trong khâu bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, tỉnh Thái Nguyên chủ trương nâng cao năng lực tự thực thi pháp luật cho các HTX. Hằng năm, Liên minh HTX tỉnh phối hợp với Sở KH&CN tổ chức các lớp tập huấn chuyên sâu, giúp ban quản trị các HTX chè nhận biết các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ tinh vi trên các sàn thương mại điện tử, từ đó biết cách lập hồ sơ, phối hợp với cơ quan chức năng để bảo vệ đặc sản địa phương.

Thu hẹp khoảng cách

Dù các chính sách đã sẵn sàng và không ít địa phương đã nỗ lực trong việc hỗ trợ khu vực kinh tế tập thể trong đăng ký, khai thác, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, song trên thực tế, tỷ lệ các HTX tiếp cận thành công nguồn kinh phí hỗ trợ này vẫn còn rất khiêm tốn.

Nhiều HTX dù rất khát vốn, rất muốn làm thương hiệu, đăng ký và khai thác sở hữu trí tuệ nhưng vẫn gặp nhiều lực cản.

Như HTX Chè Tuyết Hương (Thái Nguyên) từng gặp khó khăn khi xin cấp lại sở hữu trí tuệ vì thời gian rất lâu dù cơ quan quản lý phản hồi hồ sơ không vướng gì.

Ngoài khó khăn này, theo quy định, HTX phải tự ứng trước chi phí để thuê đơn vị tư vấn, nộp phí, lệ phí và theo đuổi hồ sơ. Chỉ khi nào được Cục Sở hữu trí tuệ cấp Văn bằng bảo hộ (đối với nhãn hiệu) hoặc Quyết định chấp nhận đơn hợp lệ (đối với sáng chế), HTX mới được lập hồ sơ để nhận tiền hỗ trợ từ ngân sách địa phương.

Thế nhưng, thời gian xét duyệt một đơn đăng ký nhãn hiệu hiện nay tại Cục Sở hữu trí tuệ thường kéo dài. Đối với các HTX nông nghiệp quy mô nhỏ, năng lực tài chính hạn chế, việc bỏ ra một khoản tiền từ vài triệu đến vài chục triệu đồng và chờ đợi suốt 2 - 3 năm mà không chắc chắn hồ sơ của mình có bị từ chối hay không là một rủi ro lớn.

Không chỉ vướng ở thời gian chờ đợi, rào cản về thủ tục hành chính và hệ thống chứng từ kế toán phức tạp cũng là lực cản đối với nhiều HTX.

Để giải ngân được nguồn vốn sự nghiệp khoa học công nghệ, hồ sơ quyết toán đòi hỏi khắt khe về hóa đơn tài chính hợp pháp, chứng từ chuyển khoản ngân hàng chính quy, hợp đồng kinh tế chuẩn mực. Trong khi đó, phần lớn nhân lực kế toán tại các HTX nông nghiệp hiện nay là kiêm nhiệm, năng lực nghiệp vụ còn hạn chế, quen với việc ghi chép sổ sách thủ công.

Ông Phí Văn Dương, Chủ tịch Liên minh HTX tỉnh Điện Biên, cho biết chính sách hỗ trợ của Nhà nước và của tỉnh là rất nhân văn, rất đồng hành cùng khu vực kinh tế tập thể. Tuy nhiên, sự bất đối xứng về thông tin và năng lực quản trị đang là rào cản lớn nhất ngăn dòng vốn này đến với các HTX. Đa số các HTX hiện nay đi lên từ người nông dân, họ giỏi sản xuất, có kinh nghiệm làm nông nghiệp nhưng khi đối mặt với thủ tục hành chính, quy định của Nhà nước về chứng từ, hóa đơn thì lại lúng túng.

Có một điểm mới là nếu như trước đây, khi Cục Sở hữu trí tuệ duyệt cấp bằng, HTX phải đợi in ấn, ký đóng dấu bản cứng và gửi qua bưu điện (mất từ vài tuần đến cả tháng). Khi nhận được bản cứng, HTX mới mang lên Sở KH&CN làm thủ tục, Sở lại thẩm định rồi mới chuyển sang Kho bạc duyệt chi hỗ trợ. Còn theo Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi mới đây, việc áp dụng hệ thống cấp văn bằng bảo hộ điện tử, ngay khi có quyết định công nhận, hệ thống sẽ trả về văn bằng điện tử có mã định danh và giá trị pháp lý tương đương.

HTX có thể dùng ngay văn bằng điện tử này để nộp hồ sơ trực tuyến lên Cổng dịch vụ công của địa phương. Kho bạc dựa vào dữ liệu số để đối soát và giải ngân thẳng vào tài khoản HTX, giúp cắt giảm tối đa các khoảng thời gian chờ đợi làm thủ tục hành chính - vốn là nỗi ám ảnh không ít HTX.