Tại sao có cảm giác say xe khi đi xe điện?

Xe điện thường được gắn với sự êm ái nhờ giảm tiếng ồn, rung động từ hệ truyền động và không có những lần chuyển số của hộp số nhiều cấp. Đây cũng là đặc tính được các hãng xe sang như Rolls-Royce khai thác trên những mẫu EV của mình. Tuy nhiên, với một số hành khách, trải nghiệm này dường như lại có tác dụng ngược.

Các giác quan chưa kịp thích nghi với xe điện

Theo nhà thần kinh học Nicholas Hac, một trong những nguyên nhân có thể là sự "không đồng nhất giữa các tín hiệu cảm giác". Con người dựa vào 3 nguồn thông tin chính để cảm nhận chuyển động gồm thị giác, hệ thống thăng bằng nằm ở tai trong và cảm nhận bản thể, tức khả năng nhận biết vị trí cũng như chuyển động của cơ thể.

Xe điện được kỳ vọng mang đến trải nghiệm vận hành êm ái hơn xe động cơ đốt trong, nhưng sự yên tĩnh và khả năng tăng tốc tức thì lại có thể khiến một số hành khách dễ bị say xe.

Trong đó, vấn đề về thị giác không chỉ xuất hiện trên xe điện. Hành khách có thể dễ say xe khi không nhìn thấy những dấu hiệu chuyển động bên ngoài, chẳng hạn khi tập trung vào điện thoại. Tuy nhiên, EV có thêm một đặc điểm đáng chú ý: chúng gần như loại bỏ tiếng động cơ và nhiều rung động vốn giúp hành khách nhận biết chiếc xe đang chuẩn bị tăng tốc.

Khả năng tăng tốc tức thì của motor điện cũng có thể đóng vai trò quan trọng. Mô-men xoắn xuất hiện gần như ngay lập tức giúp nhiều mẫu BEV tăng tốc rất nhanh, thậm chí đủ sức cạnh tranh với những mẫu siêu xe thể thao chạy xăng trong các cuộc đua nước rút.

Việc tăng hoặc giảm tốc đột ngột có thể diễn ra trước khi các giác quan của hành khách kịp thích nghi, tạo ra sự chênh lệch giữa các tín hiệu cảm giác và từ đó làm tăng nguy cơ buồn nôn, chóng mặt.

Tuy nhiên, sự thay đổi tốc độ quá nhanh có thể xảy ra trước khi các giác quan của hành khách kịp dự đoán. Khi cơ thể cảm nhận một lực tăng tốc khác với những gì mắt và tai dự đoán, sự sai lệch giữa các tín hiệu này có thể làm tăng nguy cơ buồn nôn hoặc chóng mặt.

Hệ thống phanh tái sinh cũng có thể góp phần vào hiện tượng này. Khi người lái nhả chân ga, động năng của xe được truyền ngược vào motor điện để tạo ra điện năng thay vì chủ yếu biến thành nhiệt thông qua hệ thống phanh ma sát. Vì vậy, xe điện và nhiều mẫu xe hybrid có thể giảm tốc đáng kể ngay khi người lái nhả bàn đạp ga.

Phanh tái sinh cũng có thể góp phần gây ra hiện tượng này khi xe tăng tốc mạnh rồi giảm tốc nhanh lúc nhả ga, khiến hành khách liên tục cảm nhận lực đẩy về trước và sau như đang bị "lắc lư".

Nếu một chiếc xe vừa tăng tốc nhanh vừa giảm tốc mạnh khi nhả ga, hành khách có thể cảm thấy cơ thể liên tục bị đẩy về phía trước rồi phía sau, tạo cảm giác như đang "lắc lư". Hiện tượng này có thể càng rõ rệt với những người vốn nhạy cảm với say xe.

Vậy làm sao để hết cảm giác "say xe điện"?

Một số nghiên cứu đưa ra những biện pháp đơn giản để hạn chế tình trạng này. Hành khách nên nhìn ra ngoài cửa sổ thay vì tập trung vào điện thoại, ngồi ở ghế phụ phía trước, giữ cơ thể ổn định, mở cửa sổ để đón không khí bên ngoài và duy trì đủ nước cho cơ thể.

Để giảm nguy cơ say xe điện, người lái nên tăng giảm tốc nhẹ nhàng, trong khi hành khách có thể nhìn ra ngoài thay vì dùng điện thoại, ngồi ghế phụ phía trước, giữ cơ thể ổn định, mở cửa sổ đón không khí và uống đủ nước.

Người lái thường ít bị ảnh hưởng hơn vì họ chủ động điều khiển xe và có thể dự đoán trước những thay đổi về tốc độ. Dù vậy, việc tăng tốc và giảm tốc mượt mà hơn cũng có thể giúp hạn chế cảm giác khó chịu cho người ngồi trên xe.

Các nghiên cứu về mối liên hệ giữa xe điện và chứng say xe hiện vẫn ở giai đoạn đầu, chưa đủ cơ sở để khẳng định EV trực tiếp gây ra hiện tượng say xe. Nếu những nghiên cứu tiếp theo xác định rõ các yếu tố gây ra hiện tượng này, kết quả có thể giúp các hãng xe điều chỉnh cách xe vận hành để cải thiện sự thoải mái cho hành khách.

Trên thực tế, sau một thời gian phô diễn khả năng tăng tốc, các hãng bắt đầu tạo ra những mẫu xe điện mới thân thiện hơn với hành khách, với cách vận hành gần như tương tự với xe động cơ đốt trong. Điều này khiến các mẫu xe điện thế hệ mới giảm mệt mỏi, say xe hơn so với trước đây.