Tại sao Mexico không còn 'ôm thay vì bắn' với băng đảng, và sẽ còn thế nào?

Những ngày qua, bạo lực đã bùng phát tại Mexico sau khi quân đội nước này tiêu diệt trùm ma túy Nemesio Oseguera Cervantes, còn được biết đến với biệt danh “El Mencho”, tại thị trấn Tapalpa, bang Jalisco hôm 22-2. Trùm El Mencho là người đứng đầu băng đảng Jalisco Thế hệ Mới (CJNG) đầy quyền lực ở Mexico

Bộ trưởng Quốc phòng Mexico - ông Ricardo Trevilla cho biết lực lượng chức năng lần ra dấu vết của ông El Mencho khi ông này đang gặp một người bạn gái. Trùm ma túy bị thương nặng trong cuộc đấu súng giữa đội cận vệ của ông và các biệt kích quân đội. Ông trùm này tử vong khi đang bị quân đội áp giải từ thị trấn Tapalpa về thủ đô Mexico City.

Bộ trưởng An ninh Mexico - ông Omar García Harfuch cho biết các cuộc tấn công trả đũa của băng đảng CJNG đã khiến 25 thành viên Vệ binh Quốc gia, 1 nhân viên bảo vệ và 1 dân thường thiệt mạng. Ông Harfuch nói rằng 30 tay súng của băng đảng đã bị tiêu diệt, theo tờ The Guardian.

Bạo loạn nghiêm trọng, hàng ngàn binh sĩ được triển khai trấn áp

Khi tin tức về cái chết của ông El Mencho lan rộng, các thành viên băng đảng của ông này đã phát động tấn công tại nhiều thị trấn và thành phố nơi CJNG hoạt động. Ở một số nơi, các đối tượng này rải đinh và vật nhọn xuống mặt đường để chặn giao thông; ở những nơi khác, họ chiếm đoạt xe buýt và phương tiện khác rồi phóng hỏa đốt giữa đường.

Các đối tượng phóng hỏa đốt xe, chặn đường cao tốc và buộc nhiều cơ sở kinh doanh đóng cửa nhằm phô trương sức mạnh, cho thấy năng lực tác chiến của CJNG ngay cả khi không còn thủ lĩnh.

TP Puerto Vallarta (Mexico) bị các thành viên băng đảng CJNG đốt phá hôm 22-2. Ảnh: Gerardo Santillan/EPA/Shutterstock

Chỉ vài giờ sau chiến dịch của quân đội, băng đảng này phát động hàng trăm vụ “phong tỏa kiểu ma túy” có phối hợp tại khoảng 20 bang trên toàn quốc, làm tê liệt các thành phố lớn như Guadalajara và Puerto Vallarta.

Trước làn sóng bạo lực, Mexico đã triển khai hàng nghìn binh sĩ để tăng cường an ninh. Bộ trưởng Quốc phòng Mexico - ông Ricardo Trevilla cho biết 2.500 binh sĩ đã được điều tới miền tây Mexico hôm 23-2. Chính phủ cho hay tổng cộng khoảng 9.500 binh sĩ đã được triển khai kể từ ngày 22-2.

Tình hình sau đó có phần hạ nhiệt. Sáng 23-2, cả Tổng thống Mexico Claudia Sheinbaum và Bộ trưởng An ninh Harfuch đều tuyên bố toàn bộ các điểm phong tỏa tại 20 bang đã được dỡ bỏ.

Tuy nhiên, trong một bài đăng trên mạng xã hội tối 23-2, nội các an ninh của chính phủ Mexico thừa nhận “một số điểm phong tỏa” đã được dựng lên tại Jalisco trong ngày. Nội các an ninh – gồm quan chức của nhiều lực lượng an ninh liên bang cùng Bộ An ninh và Bộ Nội vụ – cho biết rằng 83% các điểm phong tỏa mới đã được giải tỏa, nhưng vẫn còn 7 điểm đang hoạt động.

Tờ Mexico News đưa tin ngày 24-2 rằng nhiều hành vi bạo lực và phá hoại vẫn tiếp tục được ghi nhận tại TP Guadalajara (bang Jalisco) - thành trì chính của CJNG và các khu vực lân cận.

Thống đốc bang Jalisco - ông Pablo Lemus ngày 24-2 cho biết dịch vụ giao thông công cộng đã hoạt động bình thường trên toàn bang.

Ông cũng thông tin chợ đầu mối lớn nhất ở Guadalajara là Mercado de Abastos đã vận hành bình thường và nhấn mạnh các cơ sở kinh doanh đã mở cửa.

“Tôi ghi nhận nỗ lực của công nhân ngành vận tải, nhà cung cấp dịch vụ, người lao động, doanh nhân và toàn thể xã hội. Cùng nhau, chúng ta sẽ khôi phục bang và thành phố của mình” - ông Lemus viết, cho biết chính quyền bang đã triển khai đủ nhân lực để bảo đảm khôi phục dịch vụ giao thông công cộng, cũng như nguồn cung thực phẩm và dịch vụ cho khu vực khách sạn và người dân nói chung”.

Nhiều phương tiện giao thông bị thiêu rụi tại TP Puerto Vallarta sau cái chết của ông trùm El Mencho. Ảnh: Juan Carlos Williams/EL UNIVERSAL

Không còn "Ôm thay vì bắn"

Về phía chính quyền Mexico, chiến dịch tiêu diệt trùm ma túy El Mencho cho thấy sự thay đổi về cách tiếp cận dưới thời Tổng thống Sheinbaum. Người tiền nhiệm của bà, ông Andres Manuel Lopez Obrador, từng theo đuổi chính sách nổi tiếng với khẩu hiệu “Abrazos, no balazos” (Ôm thay vì bắn).

“Lần này, lập trường cứng rắn đã được áp dụng” - ông Jean-Michel Le Prince, nhà báo của Radio-Canada và tác giả cuốn La faute à Pablo Escobar nhận định, cho rằng có hai yếu tố thúc đẩy sự thay đổi này: áp lực an ninh trong nước và kỳ vọng từ Mỹ.

Dưới thời Tổng thống Mỹ Donald Trump, Washington gia tăng sức ép buộc Mexico phải triệt phá các mạng lưới buôn bán ma túy lớn. Bà Sheinbaum nhanh chóng dẫn độ các trùm buôn ma túy nổi tiếng và tăng cường quân sự hóa một số khu vực biên giới.

“Bà ấy rõ ràng đang chủ động” - ông Le Prince nói, cho rằng động thái này cũng có thể nhằm ngăn chặn khả năng Mỹ tự ý hành động đơn phương.

Dù vậy, các chuyên gia cảnh báo rằng diễn biến này cũng có thể kéo theo hệ lụy chính trị lâu dài vì một chiến dịch trấn áp băng đảng kéo dài sẽ tạo ra những thế khó và rủi ro chính trị mới. Theo ông Le Prince, các vụ phong tỏa quy mô lớn do băng đảng phát động ngay sau cái chết của ông El Mencho là lời nhắc nhở rằng đây là những tổ chức tội phạm khổng lồ, không thể biến mất chỉ sau một đêm.

Ở trường hợp CJNG, phần lớn chuyên gia nhận định khó có khả năng băng đảng này sẽ biến mất. Tờ The Guardian dẫn nhận định của các quan chức Mỹ rằng băng đảng này có sức mạnh ngang với băng Sinaloa, vốn hiện diện tại toàn bộ 50 bang của Mỹ.

Với việc băng đảng CJNG “thu về hàng tỉ USD từ sản xuất fentanyl và methamphetamine”, hoạt động sản xuất nhiều khả năng vẫn sẽ tiếp diễn, theo quan chức Mỹ.

Tác động lâu dài tại Mexico phần lớn “phụ thuộc vào kế hoạch kế nhiệm mà CJNG đã chuẩn bị trong trường hợp ông Cervantes bị bắt hoặc bị tiêu diệt”, theo tờ The Independent. Làn sóng bạo lực sẽ còn kéo dài liên quan quá trình chuyển giao quyền lực. Mức độ nghiêm trọng đến đâu phụ thuộc vào chính băng đảng này, nhưng thông thường, các chiến dịch loại bỏ trùm băng đảng sẽ dẫn tới gia tăng bạo lực và sự phân rã của các nhóm tội phạm.

“Chúng ta thực sự chưa biết điều gì sẽ xảy ra: tình hình hiện nay cực kỳ bất ổn. Bản đồ các băng đảng tại Mexico đã thay đổi sâu sắc trong những năm gần đây. CJNG đã mở rộng quy mô một cách đáng kể” - ông Le Prince nhận định.

Theo ông Le Prince, ông El Mencho được cho là có 4 phụ tá chủ chốt và các phụ tá này có thể quay sang đối đầu lẫn nhau. “Có khả năng băng đảng sẽ được điều hành theo cách kín tiếng hơn. Nhưng như thường thấy ở Mexico, rất khó dự đoán điều gì sẽ xảy ra” - ông nói thêm.

THẢO VY