Tại sao nhà sáng lập Wikipedia không lo ngại trước làn sóng AI?

Wikipedia đang chịu áp lực cạnh tranh từ trí tuệ nhân tạo

Bên lề Hội nghị Thượng đỉnh Tác động AI Ấn Độ 2026 tại New Delhi – sự kiện quy tụ hàng loạt nguyên thủ quốc gia cùng những bộ óc hàng đầu từ OpenAI, Google và Anthropic – Jimmy Wales - cha đẻ của Wikipedia, đã mang đến một góc nhìn đầy bản lĩnh về tương lai của tri thức số. Giữa bối cảnh trí tuệ nhân tạo đang càn quét mọi lĩnh vực sáng tạo nội dung, dấy lên nỗi lo ngại về sự lụi tàn của các nền tảng bách khoa toàn thư truyền thống, Wales vẫn giữ một thái độ điềm tĩnh đến kinh ngạc.

Ông khẳng định rằng Wikipedia không hề cảm thấy bị đe dọa bởi các nội dung do AI tạo ra, kể cả những đối thủ mới nổi như Grokipedia của Elon Musk. Đối với Wales, giá trị cốt lõi của Wikipedia không nằm ở tốc độ tổng hợp dữ liệu, mà nằm ở sự kiểm chứng nghiêm ngặt của con người – một rào cản kỹ thuật và đạo đức mà các mô hình ngôn ngữ lớn hiện nay, với căn bệnh "ảo giác" kinh niên, vẫn chưa thể vượt qua.

Căn bệnh "ảo giác" và sự thất bại của những bản sao hoạt hình

Trong các cuộc thảo luận về tương lai của công nghệ, Jimmy Wales luôn nhấn mạnh rằng lý do lớn nhất khiến hàng tỷ độc giả tìm đến Wikipedia mỗi ngày chính là vì nền tảng này cung cấp những kiến thức đã được con người kiểm chứng kỹ lưỡng. Ông khẳng định đội ngũ vận hành sẽ không bao giờ dành dù chỉ 1 giây để cân nhắc việc giao phó trọng trách viết bài cho trí tuệ nhân tạo, bởi họ hiểu quá rõ chất lượng của những văn bản tự động đó có thể tồi tệ và tai hại đến mức nào.

Trọng tâm của sự hoài nghi này nằm ở một khiếm khuyết kỹ thuật trầm trọng mà giới chuyên môn thường gọi là hiện tượng ảo giác. Đây là trạng thái mà các mô hình ngôn ngữ lớn, dù sở hữu kho dữ liệu khổng lồ, vẫn tự tin bịa đặt ra những thông tin hoàn toàn sai sự thật, trích dẫn các nguồn tài liệu không hề tồn tại và trình bày chúng dưới một văn phong mạch lạc, thuyết phục đến mức có thể đánh lừa cả những người dùng cẩn thận nhất.

Sự ra đời của Grokipedia, một nền tảng bách khoa toàn thư vận hành bằng AI do công ty xAI của tỷ phú Elon Musk phát triển, từng được kỳ vọng sẽ tạo ra một cuộc lật đổ ngoạn mục định hình lại cách chúng ta tra cứu thông tin. Tuy nhiên, dưới góc nhìn của cha đẻ Wikipedia, dự án này chỉ mang dáng dấp của một bản sao chép hời hợt, thiếu đi chiều sâu và độ tin cậy cần thiết của một kho tàng tri thức thực thụ.

Khi AI cố gắng tổng hợp thông tin về các sự kiện lịch sử phức tạp hay những khái niệm khoa học chuyên sâu, tỷ lệ sai sót của chúng tăng vọt một cách đáng báo động. Máy móc chỉ đơn thuần dự đoán từ ngữ tiếp theo dựa trên xác suất thống kê chứ không thực sự hiểu ý nghĩa của văn bản mà chúng đang tạo ra.

Chính sự thiếu hụt về nhận thức và tư duy phản biện này đã biến các công cụ AI thành những cỗ máy sản xuất thông tin nhiễu nếu không có sự can thiệp và gọt giũa từ bàn tay con người. Do đó, mối đe dọa từ các đối thủ sử dụng công nghệ tự động hóa hoàn toàn không đủ sức làm lung lay nền móng vững chắc mà Wikipedia đã dày công xây dựng trong hơn 2 thập kỷ qua.

Sức mạnh vô song của cộng đồng đam mê tri thức

Thay vì đặt niềm tin vào những thuật toán vô tri, sức mạnh thực sự của Wikipedia nằm ở một cộng đồng khổng lồ bao gồm hàng triệu tình nguyện viên, biên tập viên và các chuyên gia trên toàn cầu. Jimmy Wales gọi những người đóng góp cho nền tảng của mình là những cá nhân mang trong mình sự ám ảnh mãnh liệt với độ chính xác và tính toàn vẹn của thông tin.

Họ sẵn sàng dành hàng giờ đồng hồ chỉ để tranh luận về một mốc thời gian lịch sử, đối chiếu từng câu chữ với các tài liệu gốc và không ngần ngại xóa bỏ những đoạn văn bản thiếu tính xác thực. Quá trình biên tập khắt khe, minh bạch và liên tục này tạo ra một màng lọc chất lượng đa tầng mà không có bất kỳ hệ thống trí tuệ nhân tạo nào hiện nay có thể tự mình thực hiện được. Con người không chỉ thu thập dữ liệu, họ còn mang vào đó sự thấu cảm, khả năng đánh giá độ tin cậy của nguồn tin và sự nhạy bén để nhận ra những định kiến tiềm ẩn trong từng câu chữ.

Điểm khác biệt rõ rệt nhất giữa trí tuệ nhân tạo và trí tuệ tập thể của con người được bộc lộ rõ nhất khi đi sâu vào những chủ đề ngách hoặc các lĩnh vực kiến thức ít người biết đến. Wales phân tích rằng, đối với các chủ đề phổ quát, AI có thể dễ dàng xào nấu lại thông tin từ hàng triệu bài viết có sẵn trên internet để tạo ra một bản tóm tắt tương đối dễ đọc.

Tuy nhiên, khi đối mặt với những kiến thức chuyên biệt, sự khan hiếm của dữ liệu đầu vào sẽ khiến căn bệnh ảo giác của AI trở nên tồi tệ và vượt tầm kiểm soát. Ngược lại, đây lại chính là không gian để các chuyên gia thực thụ của Wikipedia tỏa sáng. Bằng đam mê và kiến thức chuyên môn sâu rộng, họ lấp đầy những khoảng trống tri thức đó bằng những bài viết chất lượng cao, có giá trị học thuật to lớn.

Cuộc đua lưu trữ tri thức nhân loại không phải là một cuộc chạy nước rút về tốc độ sản xuất văn bản, mà là một cuộc hành trình bền bỉ để bảo vệ sự thật. Bằng cách trung thành với phương thức kiểm duyệt thủ công, Wikipedia đang chứng minh rằng trong một thế giới ngày càng nhiễu loạn bởi thông tin nhân tạo, giá trị của một hệ sinh thái tri thức do con người làm chủ lại càng trở nên vô giá.

Bùi Tú