Tân Thủ tướng Burnham đưa Anh xích lại gần EU theo 'đường vòng'

Đầu tuần này, việc ông Andy Burnham trở thành Thủ tướng Anh đã nhận được những tín hiệu tích cực từ các nhà lãnh đạo châu Âu. Đây là vị Thủ tướng thứ bảy của nước Anh kể từ cuộc trưng cầu ý dân đưa Anh rời khỏi EU năm 2016 - sự kiện làm thay đổi sâu sắc vị thế của Anh trong cấu trúc chính trị, kinh tế châu Âu.

Ngay sau khi ông Burnham nhậm chức, các lãnh đạo EU đều bày tỏ mong muốn tiếp tục tiến trình cải thiện quan hệ với London vốn được khởi động dưới thời người tiền nhiệm Keir Starmer.

Tân Thủ tướng Anh Andy Burnham có thể tạo ra một bước chuyển quan trọng trong quan hệ London - Brussels thông qua chương trình nghị sự. Ảnh: WPA/Getty Images

Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen cho biết bà mong muốn củng cố quan hệ xuyên eo biển Manche, nhấn mạnh cuộc trao đổi đầu tiên giữa hai bên đã cho thấy cam kết chung nhằm “đưa EU và Anh ngày càng xích lại gần nhau hơn”.

Tổng thống Pháp Emmanuel Macron cũng kỳ vọng xây dựng một mối quan hệ sâu sắc hơn, tạo “động lực mới cho quan hệ đối tác” giữa EU và Anh. Thủ tướng Đức Friedrich Merz đồng quan điểm khi cho rằng hai bên cần hướng tới một mối liên kết chặt chẽ hơn.

Những phản ứng tích cực này phản ánh mong muốn chung của châu Âu: duy trì một nước Anh có vai trò xây dựng trong các vấn đề an ninh, kinh tế và địa chính trị, thay vì tiếp tục giữ khoảng cách sau Brexit.

Theo các chuyên gia, điều này không phải là không có cơ sở. Khác với ông Keir Starmer, người từng nhiều lần nhấn mạnh chính sách “thiết lập lại” quan hệ với EU, ông Burnham không xây dựng hình ảnh một nhà lãnh đạo theo đuổi chương trình nghị sự châu Âu. Trọng tâm chính trị của ông từ lâu vẫn là các vấn đề trong nước: phục hồi công nghiệp, phát triển khu vực, nâng cao năng lực kinh tế của Anh. Nhưng chính điều tưởng như khiến ông ít “châu Âu hóa” chính sách lại có thể trở thành yếu tố giúp Anh hội nhập sâu hơn với EU theo một cách thực tế và ít gây tranh cãi hơn.

Từ phản đối Brexit đến cách tiếp cận thực dụng

Về quan điểm cá nhân, Thủ tướng Andy Burnham chưa bao giờ được xem là một chính trị gia hoài nghi châu Âu.

Năm 2016, khi Anh tiến hành cuộc trưng cầu ý dân Brexit, ông phản đối việc rời EU vì lo ngại điều này sẽ khiến nước Anh rơi vào tình trạng “cô lập”.

Năm ngoái, ông Burnham từng cho biết ông hy vọng Anh có thể tái gia nhập EU trong thời gian ông còn sống. Tuy nhiên, khi tranh cử để trở thành Thủ tướng tại một khu vực từng có tỷ lệ ủng hộ Brexit rất cao, ông đã điều chỉnh thông điệp chính trị.

Ông thừa nhận Brexit “đã gây tổn hại”, nhưng đồng thời nhấn mạnh Anh không nên tiếp tục chia rẽ bởi những tranh luận cũ. Mục tiêu của ông là “đoàn kết đất nước”, chứ không mở lại cuộc chiến chính trị về Brexit.

Vì vậy, Thủ tướng Burnham không chủ trương đưa Anh trở lại EU trong tương lai gần. Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa ông xem Brexit là dấu chấm hết cho quan hệ với châu Âu.

Các nhà phân tích cho rằng Thủ tướng Burnham hiểu rõ những khó khăn kinh tế hiện nay của Anh có liên quan tới tác động lâu dài của Brexit đối với thương mại, đầu tư và năng lực cạnh tranh.

Theo chuyên gia Paul Taylor, ngay cả khi không xét tới những lý do về an ninh và địa chính trị, việc tăng cường hợp tác với EU - thị trường xuất khẩu lớn nhất của Anh - vẫn là lựa chọn hợp lý để thúc đẩy tăng trưởng kinh tế.

Đây chính là điểm khác biệt trong cách tiếp cận của Burnham: ông không tìm cách giải quyết vấn đề Brexit bằng những tuyên bố chính trị lớn, mà thông qua những chính sách kinh tế có lợi ích trực tiếp đối với người dân Anh.

“Chủ quyền kinh tế” gặp “tự chủ chiến lược”

Một nghịch lý đang hình thành trong quan hệ Anh - EU: một chính phủ Anh ít nói về châu Âu hơn lại có thể tạo ra sự tương đồng lớn hơn với các ưu tiên chiến lược của Brussels.

Theo phân tích của ông Joël Reland thuộc tổ chức nghiên cứu UK in a Changing Europe, chương trình nghị sự của Thủ tướng Burnham tập trung vào công nghiệp hóa, phân quyền và xây dựng năng lực kinh tế trong nước. Các ưu tiên này có nhiều điểm giao nhau với chiến lược của châu Âu.

Một ví dụ điển hình là khái niệm “chủ quyền kinh tế”. Tân Thủ tướng Burnham muốn giảm sự phụ thuộc của Anh vào các nguồn lực nước ngoài trong những lĩnh vực chiến lược như trí tuệ nhân tạo (AI), năng lượng, hạ tầng số và dữ liệu. Trong khi đó, EU cũng đang theo đuổi chính sách “tự chủ chiến lược”, nhằm giảm phụ thuộc vào các trung tâm công nghệ và chuỗi cung ứng bên ngoài.

Trong lĩnh vực công nghệ, cả London và Brussels đều quan tâm tới việc hạn chế sự phụ thuộc quá lớn vào các tập đoàn công nghệ Mỹ, đặc biệt trong các lĩnh vực dữ liệu, điện toán đám mây và nền tảng số.

Sự tương đồng này mở ra khả năng hợp tác thực tế giữa Anh và EU trong những lĩnh vực mới như khoáng sản quan trọng, công nghệ xanh, năng lượng sạch và an ninh chuỗi cung ứng.

Theo ông Reland, Thủ tướng Burnham có thể không thể hiện quan điểm “thân châu Âu” mạnh mẽ như ông Starmer, nhưng chương trình nghị sự kinh tế và an ninh của ông lại có khả năng “đưa London tiến gần hơn tới Brussels”.

Quan hệ Anh - EU bước sang giai đoạn hợp tác theo dự án

Nếu dưới thời ông Starmer, “thiết lập lại” quan hệ với EU chủ yếu mang tính ngoại giao, thì dưới thời ông Burnham, quan hệ này có thể chuyển sang mô hình hợp tác dựa trên lợi ích cụ thể.

Thay vì những tuyên bố chính trị lớn về tương lai quan hệ Anh - EU, hai bên có thể tập trung vào từng lĩnh vực mà lợi ích song phương gặp nhau.

Một số thỏa thuận đang được thúc đẩy bao gồm giảm thủ tục hành chính và yêu cầu chứng nhận đối với thực phẩm tươi sống, kết nối hệ thống mua bán khí thải, cũng như chương trình trao đổi cho phép thanh niên từ 18 đến 30 tuổi học tập và làm việc tại Anh hoặc EU.

Về dài hạn, chính sách phục hồi công nghiệp của Thủ tướng Burnham có thể tạo ra những liên kết mới với châu Âu. Chẳng hạn, kế hoạch phát triển sản xuất xanh ở miền Bắc nước Anh có thể gắn với các chuỗi cung ứng công nghiệp của EU, đặc biệt trong các lĩnh vực xe điện, năng lượng tái tạo và công nghệ sạch. Điều này có thể từng bước đưa Anh trở lại vị trí gần hơn với hệ sinh thái kinh tế châu Âu mà không cần phải quay lại các cơ chế chính trị của EU.

Bài toán chính trị của tân Thủ tướng Anh

Dù triển vọng hợp tác rộng mở, con đường phía trước với tân Thủ tướng Anh cũng sẽ không dễ dàng.

Một trong những thách thức lớn nhất là những cam kết chính trị mà Công đảng từng đưa ra: không tham gia thị trường chung EU, không gia nhập liên minh thuế quan và không khôi phục tự do đi lại. Đây là những “lằn ranh đỏ” mà bất kỳ chính phủ Anh nào cũng phải cân nhắc nếu muốn tránh kích hoạt lại những tranh luận gay gắt về Brexit.

Chuyên gia Jill Rutter thuộc Viện Chính phủ Anh nhận định cựu Thủ tướng Keir Starmer đã dành nhiều vốn chính trị cho những thông điệp tích cực về EU, nhưng kết quả kinh tế đạt được vẫn hạn chế do những giới hạn trong chính sách của Công đảng. Với tân Thủ tướng Burnham, thách thức sẽ là quyết định mức độ ưu tiên dành cho quan hệ với EU và sự đánh đổi chính trị mà ông sẵn sàng trả để thúc đẩy tiến trình này.

Tuy nhiên, khác với các cuộc tranh luận Brexit trước đây, cách tiếp cận của Thủ tướng Burnham có thể ít mang màu sắc ý thức hệ hơn. Ông không cần thuyết phục cử tri rằng Anh nên “quay lại châu Âu”; thay vào đó, ông có thể chứng minh rằng hợp tác với châu Âu mang lại lợi ích thiết thực cho kinh tế Anh.

Đó có thể là con đường thực tế nhất để London và Brussels xây dựng một mối quan hệ đối tác mới trong kỷ nguyên hậu Brexit.