Tăng trưởng hai con số cần thị trường hàng hóa phái sinh đủ mạnh

Với kim ngạch xuất khẩu hàng hóa gần 500 tỷ USD mỗi năm và mục tiêu tăng trưởng kinh tế từ 10% trở lên, Việt Nam cần nhiều hơn những động lực mở rộng sản xuất và thương mại. Khi quy mô giao dịch ngày càng lớn, biến động giá trên thị trường thế giới cũng trở thành rủi ro trực tiếp đối với doanh nghiệp và sức tăng trưởng của nền kinh tế.

Bốc dỡ container tại Cảng container quốc tế Hải Phòng. (Nguồn ảnh: Wikimedia Commons).

Bốc dỡ container tại Cảng container quốc tế Hải Phòng. (Nguồn ảnh: Wikimedia Commons).

Thế nhưng, năm 2024, khối lượng giao dịch hàng hóa trong nước mới tương đương khoảng 0,01% quy mô thị trường hàng hóa phái sinh thế giới.

MỤC TIÊU LỚN ĐÒI CÔNG CỤ TƯƠNG XỨNG

Với một nền kinh tế có độ mở lớn như Việt Nam, tăng trưởng càng cao, quy mô giao thương càng mở rộng và mức độ gắn kết với thị trường hàng hóa thế giới càng sâu sắc. Theo Cục Hải quan, ngày 29/10, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu hàng hóa của Việt Nam lần đầu tiên vượt mốc 1.000 tỷ USD, đạt 1.001,3 tỷ USD.

Quy mô thương mại ngày càng lớn cũng đồng nghĩa với việc hoạt động sản xuất, kinh doanh trong nước chịu tác động ngày càng rõ nét từ biến động giá hàng hóa toàn cầu. Từ cà phê, gạo, cao su đến đồng, nhôm và dầu mỏ, mỗi đợt biến động giá đều có thể ảnh hưởng đến doanh thu xuất khẩu, chi phí đầu vào và biên lợi nhuận của doanh nghiệp.

Trong bối cảnh đó, nâng cao năng lực quản trị rủi ro giá không chỉ là yêu cầu đặt ra đối với từng doanh nghiệp mà còn là một trong những điều kiện quan trọng để củng cố sức cạnh tranh của nền kinh tế.

RỦI RO GIÁ LÀ RỦI RO CỦA TĂNG TRƯỞNG

Khi chưa có công cụ phòng vệ giá hiệu quả, doanh nghiệp thường phải đối mặt với một lựa chọn khó khăn: duy trì quy mô hoạt động trong giới hạn rủi ro có thể kiểm soát, hoặc mở rộng sản xuất và chấp nhận biến động giá có thể ảnh hưởng đáng kể đến hiệu quả kinh doanh. Đây cũng là một trong những rào cản đối với khả năng mở rộng quy mô và nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp.

Thực tế, nhu cầu phòng vệ giá hiện diện ở nhiều ngành sản xuất, kinh doanh. Các doanh nghiệp cơ khí, chế tạo thiết bị điện, dây cáp và vật liệu xây dựng phải đối mặt với biến động giá đồng, nhôm, niken nhập khẩu; doanh nghiệp chế biến chịu ảnh hưởng từ giá ngô, đậu tương; trong khi doanh nghiệp xuất khẩu nông sản phụ thuộc đáng kể vào diễn biến giá trên các sở giao dịch quốc tế.

Với những doanh nghiệp này, khả năng cố định trước giá đầu vào hoặc đầu ra không chỉ giúp kiểm soát chi phí và bảo vệ biên lợi nhuận, mà còn tạo cơ sở để xây dựng kế hoạch sản xuất, ký kết và thực hiện các hợp đồng thương mại có quy mô lớn, thời hạn dài.

Khu công nghiệp Yên Bình. (Nguồn ảnh: Wikimedia Commons).

Khu công nghiệp Yên Bình. (Nguồn ảnh: Wikimedia Commons).

Thị trường hàng hóa phái sinh là hạ tầng chia sẻ rủi ro ấy. Người cần phòng vệ chuyển rủi ro giá cho người sẵn sàng chấp nhận rủi ro.

Nghiên cứu của Craig Pirrong, Đại học Houston (2014), về các doanh nghiệp kinh doanh hàng hóa lớn cho thấy phần lớn các doanh nghiệp này không đầu cơ vào xu hướng tăng, giảm của giá hàng hóa, mà sử dụng công cụ phái sinh để phòng vệ rủi ro giá phát sinh từ hoạt động kinh doanh. Thực tiễn này tiếp tục được phản ánh trong khảo sát Global Commodity Trading Survey 2025 của PwC, khi phần lớn doanh nghiệp kinh doanh hàng hóa tham gia khảo sát cho biết sử dụng công cụ phái sinh để quản lý rủi ro thị trường.

Đáng chú ý, nghiên cứu của Biguri, Brownlees và Ippolito (2022), công bố trên Journal of Corporate Finance, còn chỉ ra rằng việc tiếp cận các công cụ phái sinh hàng hóa giúp doanh nghiệp giảm rủi ro, đồng thời cải thiện biên lợi nhuận, gia tăng đầu tư và khả năng tiếp cận tín dụng. Những bằng chứng này cho thấy giá trị của thị trường phái sinh không chỉ nằm ở khả năng phòng vệ trước biến động giá, mà còn ở việc tạo điều kiện để doanh nghiệp chủ động hơn trong các quyết định sản xuất, kinh doanh và mở rộng quy mô.

KHOẢNG CÁCH CÒN RẤT XA

Theo số liệu của Hiệp hội Công nghiệp Hợp đồng Tương lai (FIA), năm 2025, tổng khối lượng giao dịch hợp đồng phái sinh niêm yết trên các sở giao dịch toàn cầu đạt khoảng 119,29 tỷ hợp đồng. Trong đó, riêng ba nhóm hàng hóa gồm nông sản, năng lượng và kim loại đạt khoảng 10,52 tỷ hợp đồng.

Tại Việt Nam, theo số liệu của Bộ Công Thương, khối lượng giao dịch tập trung qua Sở Giao dịch Hàng hóa Việt Nam (MXV) năm 2025 đạt khoảng 1,54 triệu hợp đồng, tăng hơn 34% so với năm 2024. Nếu đặt cạnh quy mô giao dịch của ba nhóm hàng hóa trên toàn cầu, khối lượng giao dịch trong nước tương đương khoảng 0,015%.

Con số này cho thấy dư địa mở rộng quy mô của thị trường trong nước còn rất lớn, nhất là trong bối cảnh nhu cầu quản trị rủi ro giá hàng hóa ngày càng có ý nghĩa đối với hoạt động sản xuất, kinh doanh và xuất nhập khẩu. Đây cũng là cơ sở để tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý, đa dạng hóa sản phẩm và từng bước phát triển thị trường gắn với các mặt hàng có thế mạnh của Việt Nam.

Dây điện lõi đồng, sản phẩm phụ thuộc giá đồng nguyên liệu. (Nguồn ảnh: Wikimedia Commons).

Dây điện lõi đồng, sản phẩm phụ thuộc giá đồng nguyên liệu. (Nguồn ảnh: Wikimedia Commons).

Đề án phát triển thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh giai đoạn 2026-2030, định hướng đến năm 2045 của Bộ Công Thương đặt ra những mục tiêu tăng trưởng đáng kể. Đến năm 2030, thị trường phấn đấu đạt khối lượng giao dịch 8-10 triệu hợp đồng mỗi năm, đưa khoảng 10 mặt hàng có xuất xứ Việt Nam vào giao dịch và từng bước hình thành giá tham chiếu trong nước đối với 3-5 mặt hàng chủ lực. So với mức 1,54 triệu hợp đồng năm 2025, quy mô giao dịch mục tiêu cao gấp khoảng 5-6,5 lần. Cùng với đó, Đề án đặt mục tiêu thu hút 300-500 doanh nghiệp, trong đó tập trung vào các doanh nghiệp sản xuất, xuất khẩu và doanh nghiệp quy mô lớn tham gia phòng ngừa rủi ro giá.

Việc hoàn thiện khuôn khổ pháp lý ở cấp luật, đồng bộ và ổn định là điều kiện quan trọng để thu hút doanh nghiệp lớn, ngân hàng và nhà đầu tư tổ chức tham gia sâu hơn vào thị trường, củng cố niềm tin, bảo đảm an toàn giao dịch và tạo nền tảng thực hiện các mục tiêu phát triển đến năm 2030.

CƠ CẤU CŨNG PHẢI ĐỔI

Lớn lên về số lượng chưa đủ. Theo Báo cáo số 839/BC-BCT của Bộ Công Thương, đến tháng 6/2026, thị trường có khoảng 50.000 tài khoản giao dịch, trong đó 99,9% là tài khoản cá nhân. Tỷ trọng giá trị giao dịch của tổ chức, doanh nghiệp trong giai đoạn 2019-2025 cũng chỉ đạt khoảng 9,06%. Điều này cho thấy dư địa mở rộng sự tham gia của khu vực sản xuất, chế biến và xuất nhập khẩu còn rất lớn.

Một thị trường phục vụ tăng trưởng phải có doanh nghiệp sản xuất, xuất nhập khẩu là lực lượng chính, dùng thị trường để phòng vệ giá. Muốn vậy cần chính sách hỗ trợ doanh nghiệp tham gia, quy định kế toán, thuế phù hợp với nghiệp vụ phòng ngừa rủi ro, cơ chế bảo vệ người làm đúng ở doanh nghiệp nhà nước. Cơ quan thẩm tra đã đề nghị bảo vệ người thực hiện đúng mục đích, đúng thẩm quyền ở doanh nghiệp nhà nước, đồng thời không làm gián đoạn nghiệp vụ phái sinh giá cả hàng hóa hợp pháp của tổ chức tín dụng.

THỊ TRƯỜNG MẠNH LÀ THỊ TRƯỜNG AN TOÀN

Mạnh không có nghĩa là thả nổi. Bài học quốc tế, từ vụ niken ở London năm 2022 tới vụ hồ tiêu ở Ấn Độ năm 2013, cho thấy thị trường chỉ bền khi nhìn thấy được vị thế lớn, kho hàng đạt chuẩn, có quỹ bảo đảm thanh toán, có quyền can thiệp minh bạch. Dự thảo Luật đặt những trụ cột ấy: ký quỹ, quản lý vị thế, bảo đảm thanh toán, tách biệt tài sản khách hàng, giám sát cả giao dịch OTC.

Tăng trưởng hai con số cần nhiều động lực. Một thị trường hàng hóa phái sinh có luật, đủ sâu, đủ an toàn là động lực ít được nhắc tới, nhưng đứng sau sự ổn định của mọi đơn hàng xuất khẩu lớn.

Thu Hà

Nguồn VnEconomy: https://vneconomy.vn/tang-truong-hai-con-so-can-thi-truong-hang-hoa-phai-sinh-du-manh.htm