Tạo 'điểm tựa' pháp lý cho doanh nghiệp hội nhập

Đại diện Việt Nam và Trung Quốc ký kết biên bản ghi nhớ về hợp tác trong khuôn khổ Hội nghị cấp cao về trọng tài hàng hải và Trọng tài thương mại tại Bắc Kinh (Trung Quốc) đầu tháng 9/2026.

Giảm rủi ro trong giao dịch xuyên biên giới

Theo GS.TS Lê Hồng Hạnh, Chủ tịch VIAC, số vụ tranh chấp thương mại được VIAC giải quyết có xu hướng tăng, từ 179 vụ năm 2018 lên 532 vụ năm 2025. Trong đó, 48,5% số vụ có sự tham gia của bên nước ngoài hoặc liên quan đến đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI). Các bên sử dụng dịch vụ đến từ Singapore, Trung Quốc, Anh, Hàn Quốc, Nhật Bản và nhiều quốc gia khác.

Sự gia tăng này cho thấy cùng với quá trình hội nhập, tranh chấp thương mại quốc tế đang trở thành vấn đề doanh nghiệp cần tính đến ngay từ khi thiết lập giao dịch. Tranh chấp có thể xuất phát từ việc vi phạm nghĩa vụ hợp đồng, nhưng cũng có thể liên quan đến sự khác biệt về pháp luật, thuế, phí, ngoại hối, tiêu chuẩn hàng hóa, thủ tục nhập khẩu hay sở hữu trí tuệ.

GS.TS Lê Hồng Hạnh dẫn chứng, trong quan hệ thương mại và đầu tư Việt Nam - Trung Quốc thời gian qua, một rủi ro đáng lưu ý là doanh nghiệp hai nước chưa hiểu đầy đủ pháp luật của nhau. Khi các quy định về nhập khẩu, kiểm soát chất lượng, thuế và phí thay đổi, nếu không được cập nhật kịp thời, doanh nghiệp có thể gặp khó khăn trong thực hiện thỏa thuận, thậm chí phát sinh tranh chấp. Với các giao dịch xuyên biên giới, khác biệt về cơ chế quản lý ngoại hối, thuế, phí và các yêu cầu pháp lý cũng có thể ảnh hưởng trực tiếp đến việc thanh toán và lợi ích của các bên.

Vì vậy, cùng với việc cải thiện môi trường kinh doanh và chính sách thu hút đầu tư, cần có cơ chế giải quyết tranh chấp đủ tin cậy để doanh nghiệp bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp khi phát sinh bất đồng.

Trọng tài thương mại đáp ứng một phần yêu cầu này bởi phương thức giải quyết tranh chấp dựa trên quyền tự định đoạt của các bên. Doanh nghiệp có thể thỏa thuận lựa chọn trọng tài viên, tổ chức trọng tài, địa điểm, ngôn ngữ và phương thức tố tụng phù hợp với giao dịch. Với các tranh chấp có yếu tố nước ngoài, khả năng lựa chọn một cơ chế giải quyết tranh chấp phù hợp với thông lệ quốc tế cũng giúp các bên giảm bớt những khác biệt về hệ thống pháp luật.

Đổi mới trọng tài theo chuẩn quốc tế

Để đáp ứng những giao dịch ngày càng phức tạp, hoạt động trọng tài cũng phải thay đổi theo hướng linh hoạt và hiệu quả hơn, đồng thời bảo đảm các yêu cầu về tính minh bạch và liêm chính của tố tụng.

Theo Quy tắc Trọng tài VIAC có hiệu lực từ ngày 1/7/2026, nhiều cơ chế xử lý tranh chấp phức tạp được bổ sung, trong đó có tranh chấp nhiều bên, nhiều hợp đồng; vai trò chủ động của Hội đồng Trọng tài trong quản lý tố tụng được tăng cường, cùng với việc nâng cấp thủ tục rút gọn.

Theo ông Vũ Ánh Dương, Phó Chủ tịch thường trực kiêm Tổng Thư ký VIAC, đổi mới trọng tài cần dựa trên ba nguyên tắc: thủ tục phải tương xứng với tính chất vụ việc và được Hội đồng Trọng tài chủ động điều hành; công nghệ phục vụ khả năng tiếp cận và hiệu quả tố tụng nhưng không thay thế phán đoán của con người; đồng thời tăng cường các chuẩn mực ở cấp độ thể chế.

Chuyển đổi số cũng đang được triển khai trong hoạt động trọng tài. Nền tảng VIAC eCase hỗ trợ nộp hồ sơ, quản lý vụ việc và trao đổi tài liệu, giúp các bên, trọng tài viên có thể làm việc từ nhiều địa điểm. Các phương thức truyền thống như nộp hồ sơ giấy, họp trực tiếp hay trao đổi ngoại tuyến vẫn được duy trì để các bên có quyền lựa chọn.

Cùng với quy trình và công nghệ, chất lượng trọng tài viên và năng lực của tổ chức trọng tài là yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng giải quyết tranh chấp. Một số ý kiến đề nghị tăng cường cơ chế giám sát thể chế thông qua Hội đồng tư vấn, đồng thời đặt ra yêu cầu cao hơn về năng lực đối với trọng tài viên.

Trong quá trình Việt Nam tăng cường thu hút FDI, hình thành Trung tâm Tài chính quốc tế và phát triển hoạt động trọng tài tại TPHCM, nhu cầu về một cơ chế giải quyết tranh chấp phù hợp với các giao dịch xuyên biên giới sẽ tiếp tục được đặt ra. Trọng tài vì thế không chỉ là phương thức được lựa chọn khi tranh chấp đã xảy ra. Việc xác định cơ chế giải quyết tranh chấp ngay từ khi ký kết hợp đồng cũng là một phần trong quản trị rủi ro pháp lý của doanh nghiệp.