Tạo đột phá cho hải quan số, lấy doanh nghiệp làm trung tâm

Phó Cục trưởng Cục Hải quan Nguyễn Thành Hưng cho biết, cơ quan soạn thảo sẽ nghiên cứu kiến nghị từ cộng đồng doanh nghiệp và các hiệp hội ngành hàng để hoàn thiện dự thảo Luật Hải quan (sửa đổi). Ảnh minh họa

Hơn một thập kỷ cải cách và hiện đại hóa

Sau 12 năm triển khai Luật Hải quan, ngành hải quan đã có những bước chuyển theo hướng hiện đại, minh bạch và ứng dụng công nghệ số trong quản lý nhà nước.

Theo ông Đậu Anh Tuấn - Phó Tổng Thư ký Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), cộng đồng doanh nghiệp ghi nhận rõ những kết quả cải cách của ngành hải quan trong hơn một thập kỷ qua. Từ mô hình xử lý hồ sơ giấy với nhiều thủ tục thủ công, đến nay, phần lớn quy trình nghiệp vụ đã được tự động hóa. Thời gian thông quan đối với hàng hóa luồng xanh chỉ còn tính bằng giây, trong khi tỷ lệ kiểm tra thực tế hàng hóa giảm từ gần 10% xuống khoảng 2,65%.

Các hệ thống như cơ chế một cửa quốc gia, thông quan tự động, giám sát hàng hóa bằng seal định vị điện tử hay nộp thuế điện tử 24/7 đã trở thành công cụ quen thuộc đối với doanh nghiệp xuất nhập khẩu. Theo nhiều cuộc khảo sát của VCCI, hải quan luôn nằm trong nhóm cơ quan quản lý được doanh nghiệp đánh giá cao về cải cách thủ tục hành chính và chuyển đổi số.

Tuy nhiên, sự phát triển mạnh của thương mại điện tử xuyên biên giới, kinh tế số và các mô hình kinh doanh mới đã đặt ra nhiều yêu cầu mới đối với công tác quản lý hải quan. Điều đó khiến việc sửa đổi Luật Hải quan trở thành yêu cầu cấp thiết nhằm đáp ứng thực tiễn phát triển và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

Tạo nền tảng pháp lý cho hải quan số, hải quan thông minh

Phó Cục trưởng Cục Hải quan Nguyễn Thành Hưng cho biết, Dự thảo Luật dự kiến sửa đổi, bổ sung hoặc bãi bỏ 42 điều và bổ sung 4 điều mới. Nội dung tập trung vào việc thể chế hóa các chủ trương lớn về chuyển đổi số, phát triển kinh tế tư nhân và đổi mới công tác xây dựng pháp luật.

Điểm nhấn quan trọng của Dự thảo là thúc đẩy mạnh mẽ quá trình chuyển đổi số trong lĩnh vực hải quan. Nhiều thủ tục sẽ được thực hiện hoàn toàn trên môi trường điện tử, hồ sơ giấy từng bước được thay thế bằng dữ liệu số, tạo cơ sở pháp lý để xây dựng mô hình hải quan số và hải quan thông minh trong tương lai.

Theo ông Nguyễn Thành Hưng, ngành hải quan đang triển khai tái thiết kế toàn diện các quy trình nghiệp vụ cốt lõi để xây dựng hệ thống hải quan số đồng bộ. Việc luật hóa định hướng này sẽ tạo hành lang pháp lý cho việc ứng dụng các công nghệ hiện đại như trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data) và Internet vạn vật (IoT) vào công tác quản lý.

Một trong những cải cách đáng chú ý nhất là việc chuyển đổi toàn bộ chứng từ giấy sang thông điệp dữ liệu điện tử. Khi được triển khai đồng bộ, quy trình này sẽ đẩy nhanh tốc độ xử lý hồ sơ của 192 thủ tục hành chính thuộc lĩnh vực hải quan, đồng thời giảm đáng kể chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp.

Dự thảo cũng đề xuất bãi bỏ một số quy định không còn phù hợp với thực tiễn, trong đó có thẩm quyền của Thủ tướng Chính phủ trong các trường hợp đặc biệt về miễn kiểm tra thực tế hàng hóa do thực tế thi hành không phát sinh. Đồng thời, các điều khoản sửa đổi những luật đã hết hiệu lực cũng được loại bỏ nhằm bảo đảm tính đồng bộ của hệ thống pháp luật.

Việc kết nối dữ liệu theo thời gian thực giữa cơ quan hải quan và các bên liên quan cũng sẽ tạo nền tảng cho cơ chế giám sát số hiện đại. Hệ thống có khả năng đưa ra cảnh báo sớm dựa trên các thuật toán quản lý rủi ro, giúp chuyển trọng tâm quản lý từ kiểm tra hồ sơ sang phân tích dữ liệu và đánh giá tuân thủ.

Doanh nghiệp kỳ vọng tháo gỡ điểm nghẽn

Từ góc độ doanh nghiệp logistics, ông Ngô Khắc Lễ - Phó Tổng Thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp dịch vụ Logistics Việt Nam (VLA) - cho rằng thời gian và tính minh bạch của quy trình thông quan là yếu tố quyết định chi phí và năng lực cạnh tranh của chuỗi cung ứng.

Theo ông Lễ, việc luật hóa cơ chế chia sẻ dữ liệu theo thời gian thực và công nhận giá trị pháp lý của thông điệp dữ liệu điện tử là bước đi đúng hướng, giúp giảm thời gian giải phóng hàng hóa, tiết kiệm chi phí lưu kho bãi và nâng cao hiệu quả logistics.

Đại diện VLA kỳ vọng hệ thống hải quan số trong tương lai sẽ vận hành như một hệ sinh thái mở, kết nối đồng bộ với hạ tầng số của cảng biển, kho bãi, doanh nghiệp vận tải và các chủ thể khác trong chuỗi cung ứng.

Bên cạnh những đánh giá tích cực, cộng đồng doanh nghiệp cũng đưa ra một số kiến nghị đối với dự thảo luật. Ông Phan Mạnh Hà - Giám đốc Đối ngoại Shopee - cho rằng, sàn thương mại điện tử chỉ đóng vai trò trung gian kết nối người bán và người mua, không trực tiếp sở hữu hay nhập khẩu hàng hóa, đồng thời không nắm đầy đủ dữ liệu hải quan gốc.

Vì vậy, ông Hà kiến nghị quy định theo hướng các sàn thương mại điện tử thực hiện cung cấp thông tin cho cơ quan hải quan thay vì trực tiếp khai báo. Đại diện Shopee cũng bày tỏ lo ngại về quy định xác thực người mua hàng trong thương mại điện tử xuyên biên giới vì có thể làm tăng chi phí kỹ thuật và kéo dài thời gian thông quan.

Trong khi đó, bà Đào Thị Thu Huyền - Phó Giám đốc Bộ phận Nhân sự, Trưởng phòng Đối ngoại Canon Việt Nam - đề nghị làm rõ các quy định liên quan đến hàng hóa xuất nhập khẩu tại chỗ. Theo bà, nhiều máy móc, thiết bị đã được nhập khẩu hoặc sản xuất trong nước nhưng khi luân chuyển giữa các đơn vị vẫn phải thực hiện thủ tục chuyên ngành tương tự hàng nhập khẩu từ nước ngoài, làm gia tăng chi phí cho doanh nghiệp.

Canon Việt Nam cũng kiến nghị giới hạn phạm vi kiểm tra tuân thủ trong lĩnh vực hải quan để tránh chồng chéo với các hoạt động thanh tra, kiểm tra chuyên ngành khác. Đồng thời, doanh nghiệp đề xuất giữ nguyên thời hạn kiểm tra sau thông quan là 10 ngày làm việc thay vì kéo dài lên 20 ngày như dự thảo.

Có thể thấy, Dự thảo Luật Hải quan sửa đổi đang mở ra cơ hội xây dựng một khuôn khổ pháp lý hiện đại, phù hợp với xu thế phát triển của kinh tế số và thương mại toàn cầu. Nếu được hoàn thiện trên cơ sở tiếp thu đầy đủ ý kiến của cộng đồng doanh nghiệp, luật sửa đổi sẽ góp phần nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước, đồng thời tạo môi trường kinh doanh minh bạch, thuận lợi và cạnh tranh hơn cho nền kinh tế.