Tàu cá 'mất sóng' và hơn 5.000 hồ sơ hết thời hiệu

Khe hở mang tên "10 ngày"

Ngày 20/10, Thanh tra Chính phủ công bố Thông báo kết luận thanh tra số 3873/TB-TTCP về trách nhiệm của UBND tỉnh Cà Mau trong chống khai thác hải sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (IUU). Cuộc thanh tra xem xét giai đoạn từ ngày 20/5/2019 đến hết năm 2025, ở địa phương có 5.173 tàu cá và ngư trường giáp vùng biển 3 nước.

Nội dung nặng nhất nằm ở phần kiến nghị: Thanh tra Chính phủ chuyển thông tin đến Bộ Công an để xem xét, điều tra, xử lý 2 nội dung có dấu hiệu tội "Thiếu trách nhiệm gây hậu quả nghiêm trọng" theo Điều 360 Bộ luật Hình sự (BLHS). Cả hai cùng xoay quanh 5.107 vụ việc tàu cá mất kết nối thiết bị giám sát hành trình (VMS) dưới 10 ngày mà không báo cáo theo quy định. Số tiền phạt có nguy cơ không thu được, theo ước tính của cơ quan Thanh tra, khoảng 127,67 tỷ đồng.

Thiết bị VMS là chiếc hộp nhỏ gắn trong cabin, liên tục gửi vị trí của tàu về trung tâm giám sát trên bờ. Theo Nghị định 26/2019/NĐ-CP (sửa đổi năm 2024), thiết bị phải hoạt động 24/24 giờ từ khi tàu rời cảng đến khi cập cảng; nếu thiết bị hỏng, thuyền trưởng phải dùng phương tiện liên lạc khác báo vị trí 6 giờ/lần và đưa tàu về cảng sửa chữa trong 10 ngày. Dữ liệu VMS là căn cứ pháp lý để xử phạt. Nói cách khác, 10 ngày là thời hạn để sửa máy, không phải khoảng thời gian con tàu được phép "im lặng".

Tàu cá neo đậu tại xã Long Hải, TPHCM

Cà Mau lại hiểu khác. Quyết định 07/2020/QĐ-UBND ngày 07/5/2020 của UBND tỉnh quy định sau khi phát cảnh báo, nếu 10 ngày vẫn chưa có tín hiệu trở lại thì mới mời chủ tàu đến làm việc. Sau đó, 3 văn bản hướng dẫn của Sở Nông nghiệp (năm 2023 và 2025) cũng chỉ đặt ra cách xử lý với tàu mất kết nối "từ 10 ngày trở lên" hoặc "trên 10 ngày". Theo kết luận, vì các quy định này, những tàu mất tín hiệu từ hơn 6 giờ đến 10 ngày rồi có tín hiệu trở lại không được mời chủ tàu đến để xác minh họ có báo vị trí theo quy định hay không. Không xác minh thì không có căn cứ xử phạt.

Con số cho thấy hệ quả. Trong thời kỳ thanh tra, Cà Mau có 7.860 vụ việc, nhưng chỉ 841 vụ bị xử phạt, chiếm 10,7%, với tổng tiền phạt hơn 37,4 tỷ đồng; 7.019 vụ còn lại được "khép hồ sơ”, tức đóng hồ sơ mà không phạt. Việc khép hồ sơ chỉ đúng khi có tài liệu chứng minh tàu không vi phạm, vì pháp luật đặt trách nhiệm chứng minh vi phạm lên người có thẩm quyền xử phạt.

Với 3.159 vụ, các cơ quan chức năng không lập hồ sơ, chỉ đưa vào "danh sách theo dõi, quản lý nội bộ" và nhắc chủ tàu kiểm tra thiết bị. Kiểm tra lại, chỉ 222 vụ được khép đúng quy định. 6.797 vụ không lập hồ sơ hoặc khép không đủ căn cứ; trong đó 5.107 vụ đã hết thời hiệu, 1.690 vụ còn thời hiệu tính đến cuối năm 2025 và phải được rà soát lại.

Trong gần 7 năm, UBND tỉnh không tổ chức cuộc thanh tra nào về xử lý vi phạm hành chính về IUU. Trách nhiệm được xác định thuộc UBND tỉnh, Ban Chỉ đạo IUU tỉnh, Sở Nông nghiệp và Môi trường, Sở Tư pháp, hai chi cục chuyên ngành cùng các tổ chức, cá nhân liên quan; cơ quan Thanh tra cũng ghi nhận ngư trường rộng, lực lượng mỏng, việc xác định nguyên nhân mất tín hiệu ngoài khơi phức tạp. Đây là phát hiện và kiến nghị của cơ quan Thanh tra; có hay không có tội phạm do Cơ quan điều tra xem xét. Quyết định 07/2020 đã được thay thế ngày 20/5/2026, 3 văn bản của Sở bị bãi bỏ ngày 03/6/2026.

Mất kết nối không phải lỗi giấy tờ vặt, tín hiệu tắt thì không ai biết con tàu đang ở đâu. Chính kết luận chỉ ra nhiều chủ tàu "cố tình vi phạm vì lợi ích kinh tế", và từ năm 2019 đến 2025, năm nào Cà Mau cũng có tàu bị nước ngoài bắt giữ.

Thiết bị giám sát hành trình (VMS) trên một tàu cá ở TPHCM

Dồn sức gỡ cảnh báo "thẻ vàng"

Tại TPHCM, sau khi hợp nhất với Bà Rịa - Vũng Tàu, toàn Thành phố có 4.436 tàu cá. Theo báo cáo của Sở Nông nghiệp và Môi trường TPHCM, trong 2 năm 2024 - 2025, Thành phố ghi nhận 1.827 lượt tàu có dấu hiệu mất kết nối hoặc vượt ranh giới, trong đó 1.729 lượt mất kết nối từ hơn 6 giờ đến dưới 10 ngày, đúng khoảng thời gian mà Cà Mau đã bỏ qua. Thực hiện Công điện 03/CĐ-TTg ngày 13/01/2026 của Thủ tướng Chính phủ, Thành phố phải rà lại 830 tàu, nhiều nhất ở Long Hải, Phước Hải và Vũng Tàu.

Ngày 31/7, tại cuộc họp do Phó Chủ tịch UBND TPHCM Bùi Minh Thạnh chủ trì về thực hiện Kết luận số 151/KL-TTCP của Thanh tra Chính phủ, lãnh đạo Sở Nông nghiệp và Môi trường cho biết, đã cung cấp cho Cơ quan điều tra 2 nhóm hồ sơ: hồ sơ thanh toán các chuyến tuần tra của Chi cục Thủy sản và Kiểm ngư có dấu hiệu lập khống chứng từ, và 197 hồ sơ tàu cá mất kết nối đã hết thời hiệu hoặc thuộc diện không xử phạt. Chi cục đang phối hợp với Công an TPHCM giải trình các nội dung này. Với 1.135 tàu từng được khép hồ sơ chưa đúng quy định, đến thời điểm đó, 426 trường hợp đã bị xử phạt, tổng số tiền hơn 13 tỷ đồng.

Lãnh đạo xã Phước Hải cho biết, nhiều chủ tàu mất kết nối không hợp tác, cán bộ phải đến tận nhà lập biên bản, Phó Chủ tịch UBND TPHCM yêu cầu rút thời gian xử lý tàu mất kết nối từ 60 ngày xuống 5 ngày: phát hiện mất tín hiệu là thông báo để chủ tàu đưa tàu về, không chấp hành thì xử lý nghiêm; Sở Tư pháp được giao nghiên cứu cơ chế "thẻ vàng, thẻ đỏ”, tàu vi phạm nghiêm trọng có thể bị đình chỉ hoặc thu hồi giấy phép khai thác.

Kết quả đã thấy trong năm nay. Theo UBND TPHCM, từ đầu năm đến ngày 15/9, Thành phố phát hiện 122 tàu mất kết nối hơn 6 giờ trên biển; đã xác minh, xử lý 112 tàu, xử phạt 16 tàu với tổng số tiền 770,5 triệu đồng. Một chủ tàu kiêm thuyền trưởng ở xã Phước Hải, có tàu lưới rê dài 18,5m mất tín hiệu hơn 2 ngày giữa tháng 01/2026 mà không báo vị trí 6 giờ/lần, đã bị phạt 35 triệu đồng và tước chứng chỉ thuyền trưởng 9 tháng.

Biểu đồ các vụ việc vi phạm về IUU ở Cà Mau theo cách xử lý, giai đoạn 2019 - 2025

Từ ngày 18/8, Nghị định 246/2026/NĐ-CP về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực thủy sản có hiệu lực, thay hai nghị định trước, mức phạt tối đa với cá nhân là 1 tỷ đồng. Với các lỗi về VMS, cả chủ tàu và thuyền trưởng đều bị xử phạt, kèm hình thức tước quyền sử dụng giấy phép khai thác. Ngư dân TPHCM khi tàu mất tín hiệu, báo vị trí về Chi cục Thủy sản và Kiểm ngư TPHCM qua số 02542.471.972 hoặc 02543.602.268.

Tất cả diễn ra khi cả nước đang dồn sức gỡ cảnh báo "thẻ vàng" của Ủy ban Châu Âu (EC). Tại phiên họp ngày 13/10 của Ban Chỉ đạo quốc gia về IUU, chuẩn bị cho đợt thanh tra lần thứ 6 của EC, Phó Thủ tướng Chính phủ Hồ Quốc Dũng yêu cầu không để vụ việc vi phạm về VMS kéo dài mà không được xử lý triệt để. Thanh tra Chính phủ cũng kiến nghị Bộ Nông nghiệp và Môi trường rà soát toàn bộ quy trình giám sát tàu cá, chuyển ngay cho Cơ quan điều tra những trường hợp có dấu hiệu tội phạm.

Một mốc thời gian đặt sai trong văn bản cấp tỉnh, như kết luận thanh tra chỉ ra, đã đủ để hàng nghìn lần tàu "mất sóng" trôi qua mà không được xác minh. Những dấu hiệu sai phạm ấy đang chờ cơ quan chức năng xem xét. Còn với những ngư dân giữ thiết bị sáng đèn suốt chuyến biển, sự công bằng bắt đầu từ việc mỗi tín hiệu tắt đều được hỏi đến: trong 6 giờ, không phải 10 ngày.