Tàu dầu thành 'kho nổi', Iran mất gần 6 tỷ USD

Theo dữ liệu vận tải biển và các nhà phân tích, xuất khẩu dầu thô và khí ngưng tụ của Iran trong tháng 5 đã giảm xuống mức thấp nhất trong ít nhất 6 năm qua, chủ yếu do tác động của lệnh phong tỏa hải quân do Mỹ thực thi.

Mỹ bắt đầu triển khai lệnh phong tỏa từ ngày 13/4, làm suy giảm mạnh hoạt động xuất khẩu của Iran trong bối cảnh thị trường dầu mỏ toàn cầu đang đối mặt tình trạng nguồn cung thắt chặt. Khi eo biển Hormuz vẫn gần như bị đóng cửa, hoạt động xuất khẩu dầu của Saudi Arabia, Kuwait, Iraq và Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) cũng bị gián đoạn.

Xuất khẩu dầu của Iran thấp kỷ lục

Theo dữ liệu từ công ty theo dõi vận tải biển Vortexa, xuất khẩu dầu của Iran trong tháng 5 chỉ đạt trung bình khoảng 209.000 thùng/ngày, giảm mạnh so với mức 1,34 triệu thùng/ngày trong tháng 4 và gần 1,9 triệu thùng/ngày trong tháng 3.

Vortexa cho biết đây là mức xuất khẩu dầu thấp nhất của Iran kể từ cuối năm 2019, thời điểm Tổng thống Mỹ Donald Trump theo đuổi chiến dịch "gây áp lực tối đa" đối với Iran trong nhiệm kỳ đầu tiên.

Bà Claire Jungman, chuyên gia phân tích của Vortexa, nhận định nguyên nhân chính dẫn đến đà suy giảm là do lệnh phong tỏa hải quân của Mỹ nhằm vào tàu ra vào các cảng Iran, cùng tâm lý e ngại của chủ tàu, đơn vị vận hành, công ty bảo hiểm và các đối tác thương mại trước môi trường an ninh hiện nay tại eo biển Hormuz.

Theo dữ liệu của Kpler, lượng dầu được Iran lưu trữ trên các tàu chở dầu hoạt động ngoài vùng Vịnh đang giảm dần.

Eo biển Hormuz là nơi đang diễn ra cuộc chiến tiêu hao kinh tế giữa Mỹ và Iran. Ảnh: Reuters.

Kpler ước tính lượng dầu thô và khí ngưng tụ lưu trữ nổi trên biển của Iran hiện còn khoảng 147 triệu thùng, giảm so với mức đỉnh gần 190 triệu thùng ghi nhận vào cuối tháng 4. Trong số 147 triệu thùng này, có khoảng 67 triệu thùng đang mắc kẹt tại khu vực Vịnh Ba Tư và Vịnh Oman.

Theo ông Homayoun Falakshahi, chuyên gia phân tích của Kpler, nếu lệnh phong tỏa tiếp tục kéo dài thêm hai tháng nữa, Iran có thể không còn lượng dầu sẵn sàng để xuất khẩu sang Trung Quốc - khách hàng mua dầu lớn nhất của nước này.

Dữ liệu của Kpler cho thấy lượng dầu thô Iran nhập khẩu vào Trung Quốc trong tháng 5 đã giảm xuống còn 1,10 triệu thùng/ngày, mức thấp nhất kể từ tháng 1/2025.

Lệnh phong tỏa hải quân của Mỹ đang làm suy giảm nguồn thu quan trọng nhất của Tehran. Washington triển khai phong tỏa từ ngày 13/4 như một phần trong chiến lược gây sức ép, nhằm buộc Iran chấp nhận các điều kiện của Mỹ trong đàm phán hòa bình.

Trong giai đoạn đầu của chiến sự, Iran vẫn duy trì được hoạt động xuất khẩu dầu ở mức cao trong tháng 3 và một phần tháng 4. Giá dầu tăng cũng giúp doanh số Iran thu về được cải thiện. Dữ liệu mới cho thấy lệnh phong tỏa hải quân của Mỹ đã khiến tình hình xuất khẩu của Iran thay đổi dữ dội.

Mỹ khiến Iran thất thu gần 6 tỷ USD

Các loại dầu thô của Iran thường được giao dịch ở mức trên 90 USD/thùng và đôi khi vượt ngưỡng 100 USD/thùng.

Với giả định thận trọng là giá dầu ở mức 90 USD/thùng, lượng xuất khẩu 300.000 thùng/ngày sẽ mang lại khoảng 27 triệu USD doanh thu mỗi ngày, tương đương khoảng 837 triệu USD trong cả tháng 5. Con số này thấp hơn rất nhiều so với đầu năm.

Trong tháng 3, khi xuất khẩu đạt trung bình 1,84 triệu thùng/ngày, Iran được ước tính thu về khoảng 165,6 triệu USD mỗi ngày, tương đương 5,13 tỷ USD trong tháng.

Đến tháng 4, xuất khẩu trung bình đạt 1,34 triệu thùng/ngày, tạo ra khoảng 120,6 triệu USD doanh thu mỗi ngày, tương đương 3,62 tỷ USD trong tháng.

Theo Lloyd's List, các số liệu này cho thấy doanh thu dầu mỏ của Iran trong tháng 5 thấp hơn khoảng 84% so với tháng 3, phản ánh tác động kinh tế ngày càng rõ rệt của lệnh phong tỏa.

Nếu Tehran kỳ vọng doanh thu hàng tháng duy trì ở mức tương đương tháng 3, nước này đã mất khoảng 5,8 tỷ USD doanh thu trong tháng 4 và 5.

Tàu thuyền di chuyển trên eo biển Hormuz nhìn từ bãi biển Bandar Abbas của Iran. Ảnh: Reuters.

Hiện tại, Iran vẫn tiếp tục sản xuất dầu. Tuy nhiên, nước này ngày càng phải lưu trữ lượng dầu lớn hơn do không thể xuất khẩu.

Ông Marc Ayoub, chuyên gia nghiên cứu và tư vấn chính sách năng lượng, nhận định: "Dữ liệu cho thấy lệnh phong tỏa đang phát huy tác dụng, nhưng sức ép thực sự sẽ xuất hiện khi khả năng lưu trữ bắt đầu cạn kiệt". Phần lớn lượng dầu lưu trữ của Iran hiện được chứa trên các tàu chở dầu đậu ngoài khơi.

Các tàu chở dầu trở thành những kho chứa tạm thời. Iran bơm dầu lên tàu rồi cho tàu neo đậu ngoài khơi, trong khi tìm cách đưa hàng hóa đến khách hàng.

Thực tế, vẫn có khoảng 300.000 thùng dầu/ngày vượt qua được lệnh phong tỏa của Mỹ trong tháng 5. "Một số tàu vẫn vượt qua được hàng rào phong tỏa. Iran đã tìm ra một số cách, vì vậy xuất khẩu vẫn tiếp diễn dù ở mức thấp hơn nhiều", ông Ayoub cho biết.

Theo ông Ayoub, mục đích của lệnh phong tỏa là cắt giảm dòng tiền từ hoạt động xuất khẩu dầu của Iran. "Điều đó sẽ gây tổn thương về dài hạn, nhưng chưa nhất thiết tạo ra cú sốc kinh tế ngay lập tức", ông Ayoub nói.

Tàu thuyền di chuyển trên eo biển Hormuz, khu vực gần bãi biển Bandar Abbas của Iran. Ảnh: Reuters.

Thực tế, Iran có hàng nghìn km đường biên giới giao với các quốc gia láng giềng, trong hoàn cảnh hiện nay, Iran có thể tận dụng giao thương đường bộ. Nhưng giải pháp này vẫn không thể bù đắp được khoản thiệt hại lớn khi giao thương hàng hải của Iran bị phong tỏa.

Chẳng hạn, Iran và Trung Quốc đã dành ra nhiều năm xây dựng các tuyến thương mại trên bộ nhằm giảm phụ thuộc vào các điểm nghẽn hàng hải như eo biển Hormuz hay eo biển Malacca.

Tuy nhiên, giới phân tích cho rằng vận tải đường sắt khó có thể trở thành giải pháp thay thế hiệu quả cho hoạt động xuất khẩu dầu của Iran.

Phần lớn các đoàn tàu chở hàng giữa Trung Quốc và Iran vận chuyển hàng hóa công nghiệp và sản phẩm tiêu dùng, thay vì dầu thô.

Ngoài ra còn tồn tại những thách thức lớn về logistics. Hầu hết mỏ dầu của Iran nằm ở phía nam đất nước, trong khi phần lớn các nhà máy lọc dầu xử lý dầu Iran của Trung Quốc tập trung ở khu vực duyên hải phía đông, cách xa hàng nghìn km so với các tuyến đường sắt xuyên Trung Á.

Một chuyến tàu chở dầu trên bộ thông thường chỉ vận chuyển được khoảng 60.000-70.000 thùng dầu. Trong khi đó, chỉ một tàu chở dầu thông thường có thể vận chuyển hơn 600.000 thùng dầu, tàu chở dầu siêu lớn còn có thể chở trên 2 triệu thùng trong một chuyến hải trình.

Người dân Tehran vẫn xuống đường diễu hành mỗi ngày. Ảnh: Reuters.

Theo các chuyên gia, cuộc đối đầu hiện nay thực chất là cuộc chiến tiêu hao kinh tế, xem bên nào có thể chịu đựng sức ép kinh tế lâu hơn.

Doanh thu từ dầu sụt giảm mạnh có thể từng bước làm suy yếu khả năng duy trì các hoạt động quân sự và nền kinh tế thời chiến của Iran. Tuy nhiên, hệ quả không chỉ có mình Tehran gánh chịu.

Việc eo biển Hormuz tiếp tục bị gián đoạn cũng khiến các nước sản xuất dầu lớn trong khu vực không thể xuất khẩu dầu như bình thường, đẩy giá năng lượng toàn cầu tăng cao và gây thêm sức ép lên kinh tế thế giới.

"Sức ép đã xuất hiện ở Iran. Nhưng liệu Mỹ có chịu đựng được những hệ quả kinh tế xảy ra trên toàn cầu trong quá trình gây sức ép với Iran hay không?", ông Ayoub đặt câu hỏi.

Ông Ayoub cho rằng dù cuối cùng hai bên đạt được thỏa thuận như thế nào, vấn đề cốt lõi vẫn là quyền kiểm soát eo biển Hormuz. "Hoặc Iran tiếp tục duy trì ảnh hưởng đối với eo biển dưới hình thức nào đó, hoặc cuộc đối đầu sẽ còn kéo dài trong nhiều tháng nữa", ông Ayoub dự đoán.