Tay vợt tennis và pickleball Lê Công Tiển qua đời: Chuyên gia giải đáp vì sao nhiều người trẻ khỏe, chơi thể thao thường xuyên vẫn có thể đột quỵ

Cách đây vài ngày, cộng đồng chơi tennis và pickleball bị sốc nặng khi nghe tin tay vợt tennis và pickleball Lê Công Tiển, mới ngoài 30 tuổi, ra đi sau cơn đột quỵ.

Theo BS Nguyễn Huy Hoàng (thành viên Hội Y học dưới nước và Oxy cao áp Việt Nam), một người trẻ khỏe, chơi thể thao thường xuyên, mạch máu chắc chắn không thể xơ vữa, nhưng lại ra đi đột ngột như vậy, để lại sự tiếc thương cho gia đình, bạn bè. Không những vậy, sự ra đi của anh còn là một hồi chuông cảnh tỉnh với tất cả chúng ta: Đột quỵ hay đột tử không loại trừ một ai!

Vì sao người trẻ và khỏe vẫn có thể bị đột quỵ?

Sự ra đi của Lê Công Tiển ở tuổi 31 là một cú sốc với cộng đồng tennis và pickleball, nhất là khi anh đang ở đỉnh cao phong độ, gần như “hình mẫu sức khỏe” trong mắt mọi người.

Đằng sau bi kịch ấy là một câu chuyện y khoa rất đặc biệt: Người trẻ, mạch máu “sạch”, không tiểu đường, không tăng huyết áp vẫn có thể đột quỵ và tử vong, đặc biệt trong các môn dùng vợt với cường độ cao.

1. Vì sao người trẻ vẫn có thể đột quỵ?

Trong y khoa, “đột quỵ người trẻ” là khái niệm chỉ những ca đột quỵ xảy ra ở người dưới 45 tuổi, chiếm khoảng 10-15% tổng số ca đột quỵ mỗi năm tại nhiều nước phát triển.

Ở Việt Nam, số ca đột quỵ đang tăng lên nói chung, nhóm 20-40 tuổi không còn hiếm như trước.

Khác với người lớn tuổi, mạch máu ở người trẻ thường chưa bị xơ vữa (chưa có nhiều mảng bám cholesterol bám vào thành mạch), nên cơ chế tắc mạch và vỡ mạch rất khác. Ở nhóm này, theo BS Hoàng, thường gặp 3 nhóm nguyên nhân chính:

+ Bóc tách động mạch (thường là động mạch đốt sống hoặc động mạch cảnh): Thành mạch bị rách từ bên trong, máu chui vào giữa các lớp thành mạch tạo "lòng mạch giả", sinh cục máu đông, sau đó cục này di chuyển lên não gây tắc mạch.

+ Dị dạng mạch máu bẩm sinh như AVM (dị dạng động-tĩnh mạch) hoặc túi phình mạch não: Một đoạn mạch bẩm sinh "yếu", chỉ cần huyết áp tăng đột ngột là có thể vỡ, gây xuất huyết não.

+ Rối loạn đông máu, bệnh tim cấu trúc hoặc tồn tại lỗ bầu dục (PFO): Cục máu đông hình thành trong tim rồi đi lên não.

Diễn biến 3 ngày từ lúc Lê Công Tiển nhập viện đến khi tử vong gợi ý một biến cố rất nặng, hoặc nhồi máu não diện rộng gây phù não ác tính, hoặc xuất huyết lớn tái diễn khiến não phù lên, chèn ép thân não - trung tâm điều khiển hô hấp và tuần hoàn.

Ở người trẻ, não "đầy" trong hộp sọ, không có nhiều khoảng trống dự trữ, nên khi phù lên rất dễ đi đến thoát vị não và tử vong, dù tim, phổi ban đầu hoàn toàn khỏe.

2. "Gót chân Achilles" của các môn dùng vợt

BS Hoàng nhận định, trong các môn như tennis, pickleball, golf, thậm chí yoga, người ta đã ghi nhận nhiều ca bóc tách động mạch cổ liên quan tới động tác xoay cổ mạnh và quá tầm.

Động mạch đốt sống chạy xuyên qua các đốt sống cổ, rất dễ bị kéo căng, xoắn vặn khi cổ ngửa tối đa và xoay nhanh.

Ở góc nhìn cơ học:

Động tác giao bóng và đập bóng buộc người chơi phải ngửa cổ, xoay người và xoay cổ mạnh trong thời gian rất ngắn, lặp lại hàng nghìn lần trong đời tập luyện. Mỗi lần như vậy, động mạch đốt sống chịu lực kéo và xoắn giống một ống mềm bị vặn nhanh, lâu ngày có thể tạo vết rách vi thể trên lớp lót bên trong.

Sau vết rách, máu đi vào giữa các lớp thành mạch, tạo "lòng giả" và cục máu đông. Nguy hiểm là giai đoạn này vận động viên chỉ thấy đau cổ, nhức đầu nhẹ, rất giống căng cơ sau tập nên dễ bỏ qua.

Cục máu đông có thể đi lên não ngay lúc đó, hoặc vài giờ, vài ngày sau, tạo nên “khoảng tỉnh” trước khi đột quỵ thật sự xảy ra. Điều này giải thích vì sao có người vẫn đi lại, sinh hoạt bình thường sau một buổi đấu căng, rồi đột ngã sau đó 1-3 ngày.

Pickleball thường được xem là "nhẹ hơn tennis", nhưng ở trình độ cao, biên độ xoay cổ và tốc độ phản xạ đầu - mắt vẫn rất lớn. Liên tục quay đầu theo bóng trong không gian hẹp, với những cú xoay giật cục, có thể tạo áp lực lặp lại lên cột sống cổ và hệ mạch nuôi não.

3. "Quả bom nổ chậm" trong mạch máu não

Ngoài yếu tố cơ học, một số người trẻ mang trong mình những bất thường mạch máu bẩm sinh mà không hề biết:

+ AVM (dị dạng động - tĩnh mạch): Thay vì đi qua hệ mao mạch để giảm áp, máu động mạch dồn thẳng vào tĩnh mạch với áp lực cao, lâu ngày thành mạch mỏng dần đi. Chỉ cần một lần huyết áp "vọt đỉnh" khi thi đấu hoặc gắng sức, búi mạch có thể vỡ, gây xuất huyết não.

+ Phình mạch não: Là một túi phình trên thành mạch giống "chỗ phồng" của săm xe đạp. Khi người chơi nín thở để dồn lực (thực hiện nghiệm pháp Valsalva - tăng áp trong lồng ngực và trong sọ), áp lực dồn lên túi phình mạnh hơn, có thể làm túi phình vỡ, gây xuất huyết dưới nhện, một dạng đột quỵ có tỷ lệ tử vong rất cao.

Điểm khó là các dị dạng này thường không gây triệu chứng trước khi vỡ, nên khám sức khỏe tổng quát thông thường không phát hiện được. Nhiều trường hợp chỉ được chẩn đoán tình cờ khi chụp MRI/MRA hoặc CT mạch máu vì một lý do khác.

4. Yếu tố môi trường và lối sống: "Hiệp đấu thứ ba"

Sau một trận đấu, câu chuyện không kết thúc khi rời sân. BS Hoàng chia sẻ, một số thói quen phổ biến trong cộng đồng thể thao phong trào có thể vô tình biến nguy cơ tiềm ẩn thành thảm kịch:

Thứ nhất, tắm nước lạnh ngay sau khi vận động mạnh, đặc biệt ban đêm hoặc khi trời lạnh. Sau vận động, mạch máu đang giãn để tỏa nhiệt; gặp nước lạnh đột ngột, cơ thể phản xạ co mạch toàn thân, dồn máu về trung tâm, huyết áp tăng vọt, tim phải làm việc nặng hơn. Đồng thời, nước lạnh kích hoạt hai hệ thần kinh đối lập: Phản xạ "lặn" làm chậm nhịp tim và sốc lạnh làm tăng nhịp tim, tạo một "xung đột thần kinh" có thể gây rối loạn nhịp nguy hiểm ở người có nền tim mạch yếu hoặc mạch máu não vốn đã bất thường.

Thứ hai, nhậu sau trận đấu vừa mất nước do mồ hôi, vừa thêm tác dụng lợi tiểu của rượu bia làm máu bị cô đặc hơn, tăng độ nhớt, dễ hình thành cục máu đông. Ở một số người, uống nhiều rượu trong thời gian ngắn có thể kích hoạt rung nhĩ thoáng qua (tim đập loạn nhịp), tạo cục máu đông trong buồng tim rồi đi lên não, y văn gọi đây là "hội chứng tim ngày lễ".

Thứ ba, lạm dụng nước tăng lực chứa nhiều caffeine. Caffeine liều cao có thể làm tăng nhịp tim, tăng huyết áp, co mạch não, trong bối cảnh mạch máu vốn đã có túi phình hoặc AVM thì đây là thêm một "cú hích" vào thành mạch đang yếu.

Đột quỵ khác gì ngừng tim đột ngột?

Nhiều người hay dùng lẫn lộn "đột quỵ" và “đột tử trên sân”. Theo BS Hoàng, về chuyên môn, đây là 2 nhóm hoàn toàn khác nhau về cơ chế:

+ Ngừng tim đột ngột (Sudden Cardiac Arrest): Tim ngừng bơm máu trong vài giây, thường do rối loạn nhịp nặng hoặc bệnh cơ tim phì đại. Vận động viên gục xuống sân, mất ý thức tức thì, nếu không được sốc điện (AED) trong vài phút thì tỷ lệ tử vong gần như 100%.

+ Đột quỵ (Stroke): Là tổn thương não, không phải tim. Tim vẫn còn đập, nhưng vùng não điều khiển vận động, ngôn ngữ, ý thức bị tắc hoặc vỡ mạch. Người bệnh có thể sống thêm vài giờ đến vài ngày với hôn mê, liệt nửa người, cần hồi sức tích cực.

BS Hoàng nhận định, từ góc nhìn của một bác sĩ đồng thời là người chơi pickleball hàng ngày, câu chuyện về Lê Công Tiển không chỉ là nỗi tiếc thương cho một tài năng mà còn là lời nhắc nhở cho cả cộng đồng: Sức trẻ, cơ bắp, thành tích thể thao không phải là "lá bùa miễn trừ" khỏi đột quỵ.

"Lắng nghe cơ thể khi có đau cổ bất thường, chóng mặt, đau đầu dữ dội sau thi đấu; tránh tắm lạnh ngay sau tập; bù nước điện giải đầy đủ; cân nhắc tầm soát mạch máu não và động mạch cổ nếu chơi ở cường độ cao, đó là những bước rất nhỏ nhưng có thể tạo nên khác biệt sống còn cho chính mỗi người", BS Hoàng nhắn nhủ.

TUẤN KHANG