Tên lửa phòng không hay UAV đánh chặn: Đâu là tương lai của chiến tranh chống drone?

Tên lửa đất đối không (trái) và máy bay đánh chặn không người lái (phải). Ảnh: IE.

Sự bùng nổ của máy bay không người lái (UAV) đang làm thay đổi hoàn toàn cách các quân đội xây dựng hệ thống phòng không. Nếu trước đây nhiệm vụ chính của phòng không là đánh chặn máy bay chiến đấu hoặc tên lửa, thì nay các UAV giá rẻ, UAV trinh sát và UAV cảm tử có thể đe dọa căn cứ quân sự, hạ tầng trọng yếu và lực lượng tiền tuyến mà không cần đối phương phải mạo hiểm đưa phi công vào chiến đấu.

Tên lửa đất đối không (SAM) vẫn là một trong những vũ khí phòng không hiệu quả nhất hiện nay. Tuy nhiên, việc sử dụng những quả tên lửa trị giá hàng trăm nghìn, thậm chí hàng triệu USD để bắn hạ các UAV có giá chỉ vài nghìn USD đang tạo ra bài toán chi phí ngày càng khó giải.

Đó cũng là lý do nhiều quốc gia bắt đầu phát triển UAV đánh chặn - loại máy bay không người lái được thiết kế chuyên để săn và tiêu diệt UAV đối phương.

Chi phí mỗi lần đánh chặn

Khác biệt lớn nhất giữa hai giải pháp nằm ở yếu tố kinh tế.

Các tên lửa phòng không hiện đại được trang bị đầu dò tinh vi, hệ thống dẫn đường, động cơ và đầu đạn có khả năng tiêu diệt những mục tiêu tốc độ cao như máy bay chiến đấu hay tên lửa hành trình. Chính vì vậy, giá thành của mỗi quả tên lửa thường rất cao.

Điều này hoàn toàn hợp lý khi mục tiêu là tiêm kích hoặc trực thăng. Tuy nhiên, khi đối mặt với một UAV giá rẻ, việc phóng một quả SAM đắt tiền lại trở thành lựa chọn kém hiệu quả về mặt chi phí.

Trong khi đó, UAV đánh chặn được thiết kế đơn giản hơn với cảm biến nhỏ gọn, khung thân nhẹ và nhiều linh kiện có giá thành thấp. Một số mẫu tiêu diệt mục tiêu bằng cách lao trực tiếp vào UAV đối phương, số khác mang đầu đạn cỡ nhỏ hoặc sử dụng các cơ chế vô hiệu hóa khác.

Mục tiêu của mô hình này là giảm tối đa chi phí đánh chặn đối với các mối đe dọa có giá trị thấp.

Tốc độ và loại mục tiêu

Tên lửa phòng không vẫn giữ ưu thế tuyệt đối khi phải đối phó với các mục tiêu tốc độ cao.

Các hệ thống SAM được thiết kế để tiêu diệt máy bay chiến đấu, trực thăng, tên lửa hành trình và nhiều loại mục tiêu bay ở tốc độ cận âm, siêu âm hoặc cao hơn.

Trong khi đó, UAV đánh chặn chủ yếu hoạt động hiệu quả trước những UAV có tốc độ chậm hơn.

Đối với các UAV trinh sát hoặc UAV cảm tử cỡ nhỏ, một UAV đánh chặn hoàn toàn có thể bám đuổi và tiêu diệt mục tiêu. Tuy nhiên, nếu phải đối đầu với tiêm kích hoặc tên lửa tốc độ cao, phần lớn UAV đánh chặn hiện nay khó có thể đạt được tốc độ và vùng tác chiến tương đương tên lửa phòng không chuyên dụng.

Tầm hoạt động và phạm vi bảo vệ

Một ưu thế khác của SAM là khả năng bảo vệ khu vực rộng lớn.

Các tổ hợp phòng không tầm xa có thể theo dõi và tiêu diệt mục tiêu ở khoảng cách hàng chục, thậm chí hàng trăm km, tạo nên nhiều lớp phòng thủ bao quanh thành phố, căn cứ quân sự và các công trình chiến lược.

Ngược lại, UAV đánh chặn thường chỉ hoạt động trong phạm vi hẹp hơn.

Sau khi radar hoặc các cảm biến quang điện phát hiện UAV đối phương, UAV đánh chặn sẽ được triển khai để tiêu diệt mục tiêu. Điều này khiến chúng phù hợp hơn với nhiệm vụ bảo vệ cục bộ thay vì kiểm soát toàn bộ vùng trời.

Khả năng duy trì hỏa lực

Một điểm khác biệt quan trọng nằm ở khả năng duy trì năng lực chiến đấu khi phải đối mặt với các cuộc tấn công kéo dài.

Mỗi bệ phóng tên lửa phòng không chỉ mang theo một số lượng đạn nhất định. Khi toàn bộ tên lửa đã được sử dụng, hệ thống buộc phải nạp lại, tạo ra khoảng trống phòng thủ nếu đối phương tiếp tục mở các đợt tập kích quy mô lớn.

Trong khi đó, UAV đánh chặn có thể mang lại lợi thế nếu được sản xuất với chi phí thấp và triển khai với số lượng lớn. Điều này đặc biệt quan trọng trước các cuộc tấn công theo bầy đàn, khi hàng chục hoặc hàng trăm UAV có thể xuất hiện cùng lúc.

Tuy nhiên, để phát huy hiệu quả, các UAV đánh chặn phải có khả năng cất cánh nhanh, phối hợp tác chiến, nhận diện mục tiêu chính xác và đánh chặn gần như đồng thời nhiều mục tiêu khác nhau. Đây vẫn là thách thức công nghệ mà nhiều quốc gia đang tìm cách giải quyết.

Dẫn đường và mức độ tự động hóa

Tên lửa đất đối không hiện sử dụng các hệ thống dẫn đường đã được kiểm chứng qua nhiều thập kỷ.

Tùy từng loại, SAM có thể sử dụng radar chủ động, radar bán chủ động, đầu dò hồng ngoại, dẫn đường bằng lệnh hoặc kết hợp nhiều phương thức khác nhau để tăng xác suất tiêu diệt mục tiêu.

Trong khi đó, UAV đánh chặn đang ngày càng phụ thuộc vào các công nghệ tự động hóa.

Nhiều mẫu được trang bị trí tuệ nhân tạo (AI), thị giác máy tính, hệ thống nhận dạng mục tiêu và dẫn đường tự động, cho phép tự tìm kiếm, bám bắt và tiêu diệt UAV đối phương mà không cần con người điều khiển liên tục.

Nếu công nghệ này tiếp tục hoàn thiện, UAV đánh chặn có thể trở thành giải pháp hiệu quả trước các cuộc tấn công bằng số lượng lớn UAV cỡ nhỏ. Tuy nhiên, hiệu quả của chúng vẫn phụ thuộc vào chất lượng cảm biến, khả năng nhận diện mục tiêu, liên lạc dữ liệu và mức độ tin cậy của thuật toán AI.

Vũ khí bổ sung, không phải sự thay thế

Các chuyên gia quân sự nhận định UAV đánh chặn khó có thể thay thế hoàn toàn tên lửa phòng không trong tương lai gần.

Thay vào đó, chúng sẽ trở thành một lớp phòng thủ mới trong mạng lưới phòng không nhiều tầng.

Tên lửa đất đối không vẫn là lựa chọn tối ưu khi phải đối phó với các mục tiêu tốc độ cao, hoạt động ở tầm xa, bay ở độ cao lớn hoặc mang hỏa lực mạnh như máy bay chiến đấu, trực thăng và tên lửa hành trình.

Trong khi đó, UAV đánh chặn phù hợp hơn để xử lý các mục tiêu giá rẻ như UAV trinh sát hoặc UAV cảm tử - những mối đe dọa không đáng để tiêu tốn một quả tên lửa phòng không đắt tiền.

Giới phân tích cho rằng tương lai của phòng không sẽ không phải là cuộc cạnh tranh giữa tên lửa và UAV đánh chặn, mà là sự kết hợp của nhiều lớp vũ khí khác nhau. Một hệ thống phòng thủ hiện đại nhiều khả năng sẽ tích hợp tên lửa tầm xa, pháo phòng không, tác chiến điện tử, vũ khí năng lượng định hướng và UAV đánh chặn để ứng phó linh hoạt với các mối đe dọa trên không, đồng thời tránh lãng phí những loại vũ khí có chi phí quá cao.