Tết của người hùng Lý Sơn và những điều chưa kể

Thành tích của anh được ghi nhận là “dũng cảm cứu người trong cơn bão số 12 năm 2025”. Mọi người luôn đặt câu hỏi, “lúc trôi trên biển có nhìn thấy Cá Ông, Đức Ngư tới cứu?”. Anh Quang nhìn ra xa xăm và nói đầy mơ hồ “thấy lạ, lạ lắm, có những điều chưa dám kể ra”.

Dòng hải lưu kỳ bí

Sự việc khiến ai cũng thót tim, bàng hoàng bắt đầu vào sáng ngày 7/11/2025. Anh Quang và người bạn của mình là Lê Văn Sanh liều mình chèo thúng từ đảo Lý Sơn ra cứu anh Dương Duy Cường, nhưng cuối cùng cả 3 bị hút vào dòng hải lưu (dân chài hay gọi là mé nước). Rồi chiếc thúng bị lật úp trong lúc các ngư dân cố chèo ngược về phía đảo.

Lúc đó, lòng quyết tâm và xen lẫn ân hận như hai sợi dây giằng xé anh Quang về hai phía. Quyết tâm giữ mạng sống, suy nghĩ về giọt nước mắt của vợ, con khi người cha, người chồng liều mình giữa biển cả.

Bộ xương cá voi khổng lồ như khủng long được bảo quản tại đảo Lý Sơn. Theo tín ngưỡng dân gian, ngư dân gọi là Cá Ông, Đức Ngư, Thần Nam Hải đại tướng quân. Ảnh: Lê Văn Chương

Các lão ngư ở đảo Lý Sơn kể, thời còn đi ghe buồm, ghe bầu, mọi người thường đọc câu vè về dòng hải lưu: “Dòng ngược ương ương, ghe đi chẳng tới/ Cắm sào đứng đợi, biết thuở nào qua?”. Trong dân gian ở đảo Lý Sơn tỉnh Quảng Ngãi, hoặc đảo Phú Quý, tỉnh Lâm Đồng từng lưu truyền lại rất nhiều chuyện về thời còn lạc hậu, năm nào cũng có ghe bị dòng hải lưu hút chìm.

“Dòng hải lưu chắc rất kỳ bí?”. Nghe hỏi, anh Quang kể, giữa vùng sóng gió cồn cào xuất hiện một vệt nước dài giống như sống lưng mặt biển, vùng nước đó khác hẳn với vùng nước xung quanh, vì sóng cồn lên, ùn lên, hạ xuống, toàn bộ rác trôi nổi đều đi thành luồng dài.

Cụ Dương Quỳnh sống thượng thọ tới 105 tuổi ở đảo, lúc sinh thời từng kể lại: “Thời đi ghe bầu, ghe chèo, hễ gặp lúc có giông mà đi đúng giữa dòng hải lưu thì ghe chìm. Lúc đó thì ai cũng thầm nguyện Thần Nam Hải đại tướng quân, bà con hay gọi tắt là Đức Ngư hay là Cá Ông, mong ngài che chở. Từ xưa tới nay, Cá Ông đã cứu rất nhiều người”.

Anh Phan Duy Quang với hồi ức kinh hoàng

Anh Quang cũng kể lại như vậy, khi thúng lọt vào dòng hải lưu thì anh lập tức thầm gọi tên vị thần biển cả. Từ lúc còn nhỏ, ngày nào cậu bé Quang cũng ra lăng thờ Thần Nam Hải ở sát nhà để cùng bạn bè vui chơi, thỉnh thoảng anh Quang lại thấy người lớn chắp tay kính cẩn và chỉ tay về 4 chữ Hán Nôm “Nghĩa trủng đại tướng” trên nóc đình, rồi nói về Thần Nam Hải đại tướng quân, “lúc chìm ghe ở mé nước (hải lưu) thì cứ gọi Cá Ông thì sẽ được cứu sống”.

Tuổi thơ với biển cả

Bí quyết nào để sống sót khi trôi nổi 48 giờ giữa dòng hải lưu? Anh Quang trả lời bằng câu chuyện dài về cuộc đời bám biển. Năm 11 tuổi, đang học lớp 5, cậu bé Quang đã xin cha cho đi biển gần bờ, làm phụ việc. Tàu làm nghề lưới rút ngày, cứ 5 giờ sáng xuất bến, 2 giờ chiều lại về đảo. Rồi cậu nhanh chóng trở thành kình ngư vì cậu là ngư dân thường bơi quanh lưới để gỡ mặt lưới bị dòng hải lưu làm rối tung.

Rồi dần dần người cha là ngư dân Phan Thanh Hồng đưa cậu con trai ra miền Bắc để làm nghề lặn bắt hải sâm tại đảo Bạch Long Vĩ, đảo Cô Tô,...Năm 1999, cậu ngư dân nhí đã trở thành một ngư dân 21 tuổi, thông thạo về nghề lặn biển nên trở về đảo Lý Sơn và đi bạn trên tàu đánh bắt xa bờ ở quần đảo Hoàng Sa.

Đảo Lý Sơn giống như đảo Phú Quý ở tỉnh Bình Thuận (nay là tỉnh Lâm Đồng), hay đảo Hòn Sơn Rái của tỉnh Kiên Giang (nay là tỉnh An Giang), các cụ trong làng thường đọc câu đối ca ngợi Cá Ông. Vì đó cũng là cách giúp cho trai tráng càng cảm thấy vững tin khi ra vùng biển xa xôi: “Bình Vĩnh ngư thôn thừa Thần trạch/ Nam minh cự tộc hộ dân an’’, tức nhờ ơn Cá Ông phù hộ dân lành.

Gia đình anh Quang ở sát lăng Thần Nam Hải. Tấm phù điêu trước lăng và từng là nơi gắn bó với tuổi thơ của anh Quang có hình ảnh con cá vượt sóng dữ và từng được cụ Võ Hiển Đạt một nhà nho trên đảo giải thích, đó là hình tượng “Lý ngư nhảy vũ môn”, tức làm người phải vượt qua phong ba. Khi liều mình chèo thúng ra biển để cứu bạn, anh Quang rơi xuống nước và từ giây phút đó anh vô tình trở thành một phần của bức tranh này.

Kình ngư - chủ vạn

Lão ngư dân Trần Hùng, trưởng lăng Thần Nam Hải thắp hương cho những ngôi mộ rất lạ nằm trong khoảng sân rộng. Mỗi ngôi mộ chỉ là một ô nhỏ, được vây bằng đá núi lửa. Ông Hùng cho biết, đây là mộ Cá Ông, mỗi ông đều được người đặt một cái tên riêng, ông to nhất đặt tên là Võ Xa.

Lăng Thần Nam Hải cũng chính là không gian gắn với tuổi thơ của ngư dân Phan Duy Quang. Rồi khi anh bị nạn thì tên của anh lại được trưởng vạn luôn nhắc tới trong gian thờ. Suốt 2 ngày anh Quang trôi nổi trên biển, ông Hùng đã mở gia phả và gọi tên của từng Cá Ông, cầu nguyện Cá Ông cứu giúp người đang trôi trên biển.

Ông Hùng, chủ vạn từng là ngư dân đã đi hầu hết các hòn đảo ở quần đảo Hoàng Sa. Do trải qua nhiều năm tháng trên biển, từng nhiều lần đi biển bị sa vào bão tố, ông Hùng trở thành người có bản lĩnh như sắt, đá.

Ngay trong lúc cả đảo nhốn nháo chuyện 3 ngư dân trôi trên biển, ông Hùng vẫn khẳng định: ‘‘Đức Ngư nói, người vẫn trở về, vào 9 giờ sáng mai sẽ có tin’’. Vậy rồi đúng 8h45 sáng 8/11/2025, tàu Hải Nam 39 khi đang hành trình từ vùng biển tỉnh Lâm Đồng đến cảng Sơn Dương (Hà Tĩnh) đã vớt được anh Quang tại vùng biển tỉnh Gia Lai. Toàn bộ ba ngư dân lần lượt đều được cứu sống.

Lão ngư dân Trần Hùng, bên những ngôi mộ Cá Ông. Ảnh: Lê Văn Chương

Sau ngày anh Quang trở về, gia đình đã khiêng 2 con lợn vào lăng Thần Nam Hải để trả lễ, cảm tạ. Bài văn tế được ông Hùng đọc trong buổi lễ, có sự chứng kiến của rất đông bà con làng chài, nội dung nhắc nhở con cháu phải tiếp tục bám giữ biển khơi, Hoàng Sa, Trường Sa: ‘‘Cúi xin Ngài hiển linh, chứng giám lòng thành, phù hộ cho xóm làng bình an, cho những chuyến khơi Hoàng Sa, Trường Sa được tôm cá đầy khoang, gió yên sóng lặng, thuyền đi đến nơi về đến chốn".

Lê Văn Chương