Thạch mác púp - Thức quà thanh mát từ núi rừng

Mác púp là tên gọi theo tiếng Tày, chỉ một loại cây dây leo thường bám vào thân cây lớn hoặc mọc trên các mỏm đá vôi. Cây có thân leo khỏe, rễ bám để vươn lên cao. Mác púp được người dân biết đến nhờ những quả chứa hạt có khả năng tạo đông tự nhiên, là nguyên liệu làm nên món thạch đặc trưng. 

Cây mác púp ra hoa, kết quả vào khoảng tháng 3 - 4 âm lịch, đến tháng 7 - 8 âm lịch là thời điểm quả chín và có thể thu hái. Quả mác púp có vỏ khá dày, bên trong chứa nhiều hạt nhỏ có lớp chất nhầy tạo nên độ đông của thạch. Vào mùa thu hoạch, người dân lựa chọn những quả chín, đem về bổ tách lấy hạt, làm sạch rồi phơi dưới nắng nhẹ cho khô. Hạt sau khi phơi có màu vàng nhạt, được bảo quản kín ở nơi khô ráo để sử dụng dần, nhờ đó món thạch có thể được chế biến vào nhiều thời điểm mà không phụ thuộc vào mùa quả chín.

Để làm thạch mác púp cần chuẩn bị: hạt mác púp, nước sôi để nguội, chậu, túi vải sạch. Với 100 g hạt mác púp khô, sử dụng khoảng 1,3 - 1,5 lít nước đun sôi để nguội, cho hạt vào túi vải sạch rồi nhúng vào chậu nước, vò nhẹ và đều tay để chất tạo thạch từ hạt tiết ra. Khi nước sánh lại, chuyển sang màu vàng nhạt, túi hạt được lấy ra, phần nước để yên khoảng 1 - 2 giờ cho đông lại.

Thạch mác púp kết hợp với các loại chè tạo nên món ăn thanh mát, hấp dẫn.

Tuy nguyên liệu và dụng cụ chế biến đơn giản nhưng để có mẻ thạch ngon đòi hỏi người làm phải có kinh nghiệm. Khâu quan trọng nhất là căn chỉnh tỷ lệ giữa hạt mác púp và lượng nước, bởi nếu quá nhiều nước, thạch khó đạt độ đông mong muốn; ngược lại, tỷ lệ không phù hợp có thể khiến thành phẩm thiếu độ mềm dẻo đặc trưng. Thao tác vò hạt cần nhẹ nhàng, đều tay để chất tạo đông tiết ra từ từ, hạn chế làm vỡ hạt, ảnh hưởng đến chất lượng thạch. Thạch đạt yêu cầu thường có màu trong, hơi ngả vàng, bề mặt mịn, độ kết dính vừa phải, khi cắt không bị nát hoặc chảy nhiều nước. 

Khi thạch đã đông, dùng muôi hoặc dao cắt thành từng miếng nhỏ cho vào bát hoặc cốc, thêm nước đường pha sẵn là có thể dùng ngay. Nước đường được nấu từ đường phên làm bằng mật mía hoặc đường hoa mai, tạo vị ngọt dịu và màu sắc hấp dẫn. Những miếng thạch trắng trong hòa cùng nước đường vàng óng, điểm thêm vài viên đá nhỏ tạo nên món ăn thanh mát, mang hương vị đặc trưng của núi rừng.

Điểm hấp dẫn của thạch mác púp nằm ở cảm giác khi thưởng thức. Miếng thạch mềm, mát, có độ dẻo nhẹ, không gây cảm giác ngấy. Bên cạnh cách thưởng thức truyền thống, thạch mác púp còn có thể kết hợp với một số nguyên liệu khác để tạo hương vị phong phú hơn: dùng kèm chè đỗ đen, chè đỗ xanh, chè ngô; kết hợp với hoa quả hoặc nước cốt dừa.