Thách thức lớn nhất với ngành năng lượng Ukraine: Nga quá hiểu về hạ tầng

Giữa mùa đông khắc nghiệt nhất của Ukraine kể từ khi chiến tranh nổ ra, nhiều người dân không thể nấu ăn hay sưởi ấm trong bối cảnh nhiệt độ có lúc xuống tới -20°C.

Nga một lần nữa tiến hành các đợt tấn công kéo dài nhằm vào các nhà máy điện, lưới năng lượng và các điểm nút sưởi ấm của Ukraine, gây ảnh hưởng đến nguồn điện, hệ thống sưởi cũng như các trạm bơm nước. Moscow cho biết đã tấn công vào những hạ tầng năng lượng được Kiev sử dụng cho mục đích quân sự.

Theo chính quyền địa phương, sau các cuộc không kích của Nga ngày 20-1, khoảng 5.600 tòa nhà chung cư ở thủ đô Kiev rơi vào tình trạng không có sưởi. Gần một nửa thành phố được cho là mất cả nhiệt và điện, ảnh hưởng tới khoảng một triệu người. Tình hình nghiêm trọng đến mức chính quyền thành phố phải dựng các “lều sưởi” để giúp người dân giữ ấm trong giá rét. Nhiều thành phố khác cũng bị tấn công.

Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky đã phải tuyên bố tình trạng khẩn cấp về năng lượng.

Một người phụ nữ tự phục vụ mình một bữa ăn nóng hổi trong một chiếc lều có hệ thống sưởi ở TP Boryspil, tỉnh Kiev (Ukraine). Ảnh: UNOCHA/Viktoriia Andriievska

Nga quá rành về lưới điện Ukraine

Viết trên tờ The Conversation, bà Pauline Sophie Heinrichs, Giảng viên ngành Nghiên cứu Chiến tranh, An ninh Khí hậu và Năng lượng tại trường King’s College London (Anh) cho rằng yếu tố quyết định bắt nguồn từ thời Ukraine còn là một phần của Liên Xô. Trong giai đoạn đó, Nga đã tích lũy được hiểu biết sâu về các hệ thống năng lượng tập trung của Ukraine, điều mà các quốc gia bên ngoài không làm được.

Trong nhiều thập niên, hệ thống năng lượng của Ukraine được kết nối với Nga và Belarus như một phần của lưới điện tập trung, và “liên kết chặt chẽ với cấu trúc năng lượng của Nga”.

Điều này không có nghĩa Ukraine phụ thuộc vào Nga về nguồn cung năng lượng, nhưng đồng nghĩa Nga giữ vai trò trung tâm trong việc điều phối tần số cũng như cân bằng cung – cầu trên toàn bộ mạng lưới.

Chính quyền Ukraine còn phải đối mặt với một yếu tố lớn khác.

Dù nhà chức trách Ukraine đã nhanh chóng khôi phục sưởi ấm cho khoảng 1.600 tòa nhà, ước tính vẫn còn khoảng 4.000 tòa nhà chưa có sưởi tính đến ngày 21-1. Thách thức tại Ukraine nghiêm trọng hơn so với nhiều quốc gia khác do các hệ thống cấp nước, thoát nước và sưởi ấm mang tính tập trung được sử dụng trong các khu đô thị, thường được gọi là hệ thống sưởi khu vực.

Hệ thống sưởi khu vực là gì?

Ukraine hiện vẫn phụ thuộc nhiều vào các hệ thống sưởi nhiệt có từ thời Liên Xô, chủ yếu sử dụng khí đốt. Tỉ lệ hộ gia đình sử dụng sưởi khu vực khác nhau tùy theo vùng và thành phố, trong đó tỉ lệ đặc biệt cao tập trung ở các tòa nhà, phần lớn được xây dựng từ thập niên 1960, tại những đô thị đông dân như Kiev.

Các nhà máy nhiệt điện thường đun nóng nước, sau đó dẫn nước nóng qua đường ống tới các khu dân cư và các trạm bơm riêng lẻ, rồi phân phối đến các tòa nhà chung cư. Tuy nhiên, nếu đường ống chứa đầy nước trong khi hệ thống sưởi bị ngắt điện, nước có thể đóng băng và làm vỡ ống. Trong bối cảnh nhiệt độ đang giảm sâu, đây là một mối đe dọa nghiêm trọng.

Mỗi hệ thống sưởi khu vực có thể phục vụ hàng chục nghìn người dân trên nhiều tòa nhà và, khi vận hành bằng năng lượng tái tạo, chúng có thể hiệu quả hơn đáng kể, chi phí thấp hơn và phát thải carbon ít hơn so với các nồi hơi riêng lẻ. Các hệ thống này phụ thuộc rất nhiều vào hạ tầng vật chất cố định, bao gồm các đường ống lớn và trạm bơm, để lưu thông nước nóng.

Tuy nhiên, hạ tầng tập trung vốn dĩ dễ bị tổn thương trước các cuộc tấn công vật lý. Chỉ cần một đường ống truyền tải chính bị phá hủy hoặc một trạm bơm then chốt ngừng hoạt động cũng có thể làm tê liệt hệ thống sưởi của cả một khu vực, đặc biệt là vào mùa đông.

Nga đã gây thiệt hại khoảng 8,5GW công suất phát điện của Ukraine kể từ tháng 10-2025, tương đương khoảng 15% công suất trước chiến tranh. Khi lượng điện sẵn có gần như chỉ vừa đủ so với lượng điện được tạo ra, hệ thống hầu như không còn dư địa để phân bổ lại năng lượng.

Dù hệ thống có những điểm yếu ra sao, không có hệ thống năng lượng nào trên thế giới được thiết kế để có thể chịu đựng các đợt oanh kích kéo dài liên tục.

Lính cứu hỏa Ukraine làm việc tại một địa điểm trúng không kích ngày 24-1. Ảnh: X

Ukraine phụ thuộc vào điện hạt nhân

Hệ thống năng lượng của Ukraine cũng phụ thuộc lớn vào điện hạt nhân. Khoảng một nửa lượng điện của Ukraine đến từ các nhà máy điện hạt nhân, trong khi các nhà máy nhiệt điện than chiếm 23% và các nhà máy điện khí chiếm 9%. Tất cả những nguồn này đều là đặc trưng của một hệ thống năng lượng tập trung cao độ.

Mô hình tấn công cho thấy lực lượng Nga theo dõi các địa điểm đang được sửa chữa, rồi tiếp tục đánh trúng chính những nơi đó ngay sau khi việc khôi phục hoàn tất. Điều này khiến chi phí sửa chữa tăng cao và kéo dài tình trạng gián đoạn các dịch vụ thiết yếu.

Thị trưởng TP Kiev - ông Vitali Klitschko cho biết tình hình đặc biệt khó khăn vì nhiều tòa nhà vừa được khôi phục kết nối thực chất đã từng bị hư hại trong đợt tấn công trước đó vào ngày 9-1, nên việc sửa chữa trở nên phức tạp và kéo dài hơn.

Nga sử dụng chiến thuật “đánh hai lần”, trong đó đòn tấn công thứ hai diễn ra ngay sau đòn đầu tiên. Cách đánh này thường đặt các lực lượng cứu hộ và đội sửa chữa vào tình thế nguy hiểm khi họ đang khẩn trương khôi phục điện và sưởi. Những chiến thuật như vậy buộc giới chức phải cân nhắc giữa nhu cầu cấp bách sửa chữa hạ tầng và rủi ro đối với người lao động.

Ngay cả trước chiến tranh, mạng lưới năng lượng và điện lực của Ukraine đã tồn tại nhiều điểm yếu. Các hệ thống cấp nước cũ, thiết bị sưởi lỗi thời và thậm chí là các tòa nhà đều cần được xây dựng lại.

Tuy nhiên, trước khi chiến tranh nổ ra, Ukraine đã bắt đầu giảm sự phụ thuộc về mặt kỹ thuật vào Nga. Sự lệ thuộc vào hệ thống hậu Xô Viết đã thay đổi vào tháng 3-2022, khi lưới điện của Ukraine được tích hợp vào Mạng lưới các nhà vận hành hệ thống truyền tải điện châu Âu (Entso-E), một hiệp hội toàn châu Âu của các đơn vị vận hành hệ thống truyền tải điện quốc gia.

Các cuộc tấn công của Nga đã gây ảnh hưởng nghiêm trọng tới hoạt động của bệnh viện, hệ thống giao thông và đời sống của những nhóm dân cư dễ bị tổn thương. Việc các đợt tấn công liên tục lặp lại trong điều kiện mùa đông giá rét khắc nghiệt đã khiến áp lực đối với hệ thống năng lượng của Ukraine ngày càng gia tăng.

THẢO VY