'Tháng nghe phụ nữ nói': 3 rào cản cần được gỡ bỏ

"Tháng nghe phụ nữ nói" mở ra cơ hội để các cấp Hội tìm hiểu, lắng nghe tâm tư, nguyện vọng của hội viên, phụ nữ

"Tháng nghe phụ nữ nói" mở ra cơ hội để Hội LHPN đến gần hơn, lắng nghe hội viên, phụ nữ, nhất là những người ít có điều kiện lên tiếng. Nhưng lắng nghe thực chất không chỉ là tạo diễn đàn để chị em chia sẻ, mà còn phải nhận diện đúng vấn đề, tìm giải pháp và phản hồi bằng những thay đổi cụ thể.

Từ thực tế đó, làm thế nào để "Tháng nghe phụ nữ nói" không dừng lại ở việc tiếp nhận tâm tư, nguyện vọng, mà trở thành cơ hội để Hội hiểu đúng nhu cầu và có những giải pháp sát với đời sống? Phóng viên Báo Phụ nữ Việt Nam đã trao đổi với TS. Nguyễn Thị Duyên, Khoa Khoa học Xã hội, Trường Đại học Hồng Đức, về vấn đề này.

TS. Nguyễn Thị Duyên, Khoa Khoa học Xã hội, Trường Đại học Hồng Đức

+ Trong "Tháng nghe phụ nữ nói", nhiều tâm tư, nguyện vọng của hội viên, phụ nữ được ghi nhận qua các cuộc gặp gỡ, đối thoại. Vậy theo bà, làm thế nào để những chia sẻ ấy không chỉ dừng lại ở những câu chuyện riêng lẻ, mà trở thành dữ liệu có giá trị, giúp Hội nhận diện đúng vấn đề và đưa ra giải pháp phù hợp?

TS. Nguyễn Thị Duyên: Theo tôi, ranh giới nằm ở chỗ: tâm tư là nguyên liệu, còn dữ liệu là sản phẩm đã được xử lý. Một hoạt động lắng nghe mới dừng lại ở việc ghi nhận vào cuối buổi. Ta có nhiều câu chuyện xúc động nhưng không trả lời được 3 câu hỏi: vấn đề này có phổ biến không, nhóm chị em nào chịu ảnh hưởng nhiều nhất, và Hội có thể làm gì. Để trả lời được, cần làm 3 việc.

Thứ nhất, nghe có mục đích, trước khi nghe, phải xác định Hội muốn biết điều gì để quyết định điều gì. Từ đó, xây dựng một bộ câu hỏi lõi ngắn gọn, dùng chung cho các chi hội, hỏi về những khía cạnh cụ thể của đời sống: thu nhập và việc làm, thời gian chăm sóc gia đình, sức khỏe, an toàn, khả năng tiếp cận vốn và các dịch vụ. Dùng chung câu hỏi thì mới so sánh được giữa các địa bàn; hỏi cụ thể thì mới nhận được câu trả lời cụ thể.

Thứ hai, ghi chép có hệ thống và phân loại đúng tầng; mỗi ý kiến cần gắn với thông tin nền như nhóm tuổi, nghề nghiệp, hoàn cảnh gia đình, địa bàn; những câu nói then chốt nên ghi gần như nguyên văn. Quan trọng hơn là tách bạch 4 tầng: điều chị em kể, vấn đề đằng sau, nguyên nhân và nhu cầu thực sự. Lời phàn nàn thường chỉ là phần nổi.

Chẳng hạn, chị em nói "họp nhiều quá" chưa chắc là không muốn sinh hoạt Hội, mà có thể là chưa có người trông con hoặc giờ họp trùng với giờ làm. Nếu chỉ ghi nhận lời phàn nàn, ta sẽ cắt bớt số buổi họp; nếu hiểu đúng nhu cầu, ta sẽ điều chỉnh giờ giấc và cách tổ chức.

Thứ ba, đối chiếu nhiều nguồn để không nhầm "tiếng nói to" với "vấn đề lớn"; phiếu hỏi ngắn để nắm mức độ phổ biến; thảo luận nhóm để làm rõ nguyên nhân và mong muốn; quan sát thực tế và số liệu địa phương để kiểm chứng. Ý kiến được nhắc đến nhiều nhất trong một cuộc họp chưa chắc là vấn đề phổ biến nhất, bởi người nói nhiều không phải lúc nào cũng là người chịu thiệt nhiều nhất. Khi các nguồn này gặp nhau, Hội mới có thể nói với sự tự tin rằng đây là vấn đề của chị em, chứ không chỉ là cảm nhận của một vài người.

"Tháng nghe phụ nữ nói" mở ra cơ hội để Hội LHPN đến gần hơn với tâm tư, nguyện vọng của hội viên, phụ nữ

+ Một mục tiêu quan trọng của "Tháng nghe phụ nữ nói" là để tiếng nói của hội viên, phụ nữ được tiếp nhận rộng rãi hơn. Tuy nhiên, phụ nữ nghèo, phụ nữ dân tộc thiểu số vùng sâu, phụ nữ khuyết tật, lao động nhập cư hay những người gặp khó khăn trong gia đình có thể có nhiều nhu cầu cần được chia sẻ nhưng lại ít xuất hiện trong các cuộc đối thoại. Theo bà, các cấp Hội phụ nữ cần thay đổi cách tổ chức và phương thức tiếp cận như thế nào để những tiếng nói ít được lắng nghe này có cơ hội được bày tỏ một cách an toàn, thực chất?

TS. Nguyễn Thị Duyên: Tôi muốn bắt đầu từ một nhận định: tiếng nói của phụ nữ yếu thế không thiếu; điều thiếu thường là một kênh đủ gần và đủ an toàn để tiếng nói ấy đến được tai chúng ta. Nếu một nhóm chị em luôn vắng mặt trong các cuộc lắng nghe, việc đầu tiên là xem lại cách tổ chức của mình, rồi mới nghĩ đến chuyện chị em ngại nói. 

Theo tôi, có 3 rào cản cần được gỡ bỏ.

Rào cản thứ nhất là khoảng cách: phụ nữ nghèo, phụ nữ dân tộc thiểu số vùng sâu, phụ nữ khuyết tật, phụ nữ cao tuổi sống một mình, lao động nhập cư thường không vắng mặt vì thờ ơ mà vì không thể đến: bận mưu sinh, không có người trông con, thiếu phương tiện hoặc do rào cản ngôn ngữ. 

Cách thay đổi là cán bộ đến nơi chị em đang ở, như giờ nghỉ trưa ở xưởng, phiên chợ, giờ đón con ở cổng trường, nhà văn hóa thôn buổi tối, thay vì mời chị em đến hội trường vào giờ hành chính; hỗ trợ trông trẻ và đi lại khi cần; có người trong cộng đồng hoặc người phiên dịch đi cùng.

Rào cản thứ hai là sự e ngại: một phụ nữ rất khó nói về bạo lực gia đình, nợ nần hay nỗi mặc cảm của mình trước đám đông, nhất là khi có người có chức vụ ngồi đó. 

Vì vậy cần các nhóm nhỏ gồm những người cùng hoàn cảnh; cần người trung gian mà chị em tin tưởng như tổ trưởng, cán bộ y tế thôn, người có uy tín trong cộng đồng; cần nhiều kênh để chị em lựa chọn, từ trò chuyện trực tiếp, hộp thư đến điện thoại hay nhóm trực tuyến; và cần cam kết giữ kín thông tin cá nhân, bảo đảm không ai phải chịu thiệt thòi vì đã nói thật.

Rào cản thứ ba nằm ở chính người nghe: cán bộ cần chuyển từ vai trò "truyền đạt" sang vai trò "lắng nghe để hiểu": đặt câu hỏi mở, chờ chị em nói hết ý, không vội giải thích hay phân trần, không phán xét. Đây là kỹ năng có thể rèn luyện, nên được đưa vào chương trình tập huấn thường xuyên cho cán bộ cơ sở.

Và có một câu hỏi, tôi mong mỗi cán bộ mang theo sau mỗi lần lắng nghe: "Ai chưa có mặt ở đây?". Hãy đối chiếu cơ cấu những người đã tham gia với cơ cấu hội viên và phụ nữ trên địa bàn; nhóm nào còn vắng thì chủ động tìm đến. Biết lắng nghe cả sự im lặng chính là điểm phân biệt giữa một cuộc lấy ý kiến chỉ để đủ thủ tục và một cuộc lắng nghe thực sự.

Hội viên, phụ nữ cần một kênh đủ gần và đủ an toàn để nói lên tiếng nói của mình

+ "Tháng nghe phụ nữ nói" có thể tạo thêm cơ hội để chị em bày tỏ tâm tư, nguyện vọng. Nhưng để duy trì niềm tin sau những cuộc gặp, điều quan trọng là các ý kiến phải được xử lý và phản hồi. Theo bà, quy trình từ lắng nghe, phân loại, chuyển kiến nghị đến cơ quan có thẩm quyền giải quyết, phản hồi và theo dõi kết quả cần được tổ chức ra sao để phụ nữ thực sự nhìn thấy những thay đổi từ tiếng nói của mình?

TS. Nguyễn Thị Duyên: Theo tôi, lắng nghe chỉ có giá trị khi vòng tròn được khép lại: nghe, hiểu, làm, báo lại và lắng nghe tiếp. Chỗ nào vòng tròn bị đứt, chỗ đó lòng tin bị hao mòn. Để khép được vòng ấy, cần 4 việc.

Một là, xếp thứ tự ưu tiên theo tiêu chí rõ ràng: vấn đề nào phổ biến, nghiêm trọng, tác động đến nhóm yếu thế và nằm trong khả năng can thiệp của Hội. Không thể giải quyết mọi việc cùng một lúc. Có tiêu chí thì Hội vừa tránh dàn trải, vừa giải thích được với chị em vì sao việc này làm trước, việc kia làm sau.

Hai là, chuyển ý kiến thành kế hoạch hành động theo 3 tầng: việc Hội tự làm được ngay, như đổi giờ sinh hoạt, hướng dẫn, kết nối; việc cần phối hợp với chính quyền, các ngành, đoàn thể, như chiếu sáng, nhà trẻ, tín dụng, dạy nghề; và việc cần kiến nghị điều chỉnh cơ chế, chính sách. Mỗi việc phải có người phụ trách, thời hạn và chỉ báo đo lường kết quả, vì một ý kiến không gắn với trách nhiệm cụ thể rất dễ bị bỏ sót trong báo cáo. Với tầng kiến nghị, số liệu đã được phân loại cùng vài câu chuyện điển hình sẽ làm cho tiếng nói của Hội có sức nặng khi tham gia ý kiến với cấp ủy, chính quyền và khi thực hiện giám sát, phản biện xã hội.

Ba là, phản hồi công khai cho chị em: đã nghe được điều gì, đã làm được việc gì, việc nào chưa làm được và vì sao. Phản hồi, kể cả khi chưa giải quyết được, chính là điều giữ được lòng tin. Người phụ nữ đã dám chia sẻ khó khăn của mình mà không bao giờ nhận lại câu trả lời thì lần sau sẽ không muốn nói nữa.

Bốn là, theo dõi và hỏi lại: Sau một thời gian, Hội nên quay lại hỏi chính những nhóm chị em ấy: tình hình đã khác chưa, điều gì đã cải thiện, điều gì vẫn còn vướng. Đó là cách đánh giá hiệu quả thực sự nhất. Và để việc này bền vững, nên gắn kết quả lắng nghe vào việc xây dựng kế hoạch hằng năm và đánh giá hoạt động của chi hội, để lắng nghe trở thành nền nếp thường xuyên chứ không chỉ rộ lên vào những dịp kỷ niệm.

Lắng nghe, suy cho cùng, là một cam kết: nghe để hiểu, hiểu để hành động, và hành động để chị em nhìn thấy sự thay đổi.

+ Xin trân trọng cảm ơn TS. Nguyễn Thị Duyên!