Thanh âm trống tế xứ Nghệ

Trống tế là nghi lễ không thể thiếu trong các lễ hội làng quê xứ Nghệ.

Tiếng trống tế gắn liền với truyền thống gia tộc, tín ngưỡng thờ cúng, tri ân tổ tiên và đạo lý uống nước nhớ nguồn.

Thanh âm linh thiêng

“Ai về quê lúa Yên Thành/ Dập dình trống tế lưu danh muôn đời/ Âm vang giục giã muôn người/ Xa quê cũng muốn về nơi sinh thành…”. Những ca từ mộc mạc ấy như lời gọi tha thiết con cháu xa quê mỗi dịp Tết đến, Xuân về.

Tại Yên Thành, trống tế bắt nguồn từ Thám hoa Phan Tất Thông, một danh nho nổi tiếng thời Lê Trung Hưng với sáng tác có tên gọi “Nhạc trống Hạ Thành”. Theo truyền ngôn của hậu duệ dòng họ Phan Tất, làng Hạ Thành (nay là xã Yên Thành, Nghệ An) và ghi chép trong sách “Địa chí - Văn hóa - Lịch sử xã Hoa Thành”, Thám hoa Phan Tất Thông sáng tác Nhạc trống Hạ Thành để biểu diễn vào dịp “Thượng kinh chiêm bái”, mừng nhà Lê lấy lại được cương thổ, về lại Thăng Long mở “Thái bình diên yến” vào mùa Xuân năm 1592.

Mỗi dàn nhạc trống tế Yên Thành hiện nay thường có từ 5 đến 10 nhạc cụ: Trống cái, trống con, nao bạt (xập xèng), chiêng (bù rù), đàn cò (đàn nhị), đàn bầu, sáo... Các bước thực hành lễ nghi được thực hiện trên nền nhạc trống tế với các điệu trống 3 hồi 9 tiếng, trống đổ, trống sắp, điệu nhạc lưu thủy (một trong những bản nhạc thuộc Nhã nhạc cung đình Huế thường được sử dụng trong các dịp lễ hội, lễ tế truyền thống của Việt Nam).

Từ nền tảng ban đầu ấy, qua nhiều thế hệ, người dân Yên Thành đã sáng tạo, bổ sung và hoàn thiện, để trống tế dần trở thành bản sắc văn hóa riêng có, tồn tại bền bỉ cho đến ngày nay.

Ông Phan Tất Lành - hậu duệ dòng họ Phan Tất, cũng là một nghệ nhân trống tế Yên Thành cho biết, trong nghi thức tế lễ thường có 2 lệnh đó là khẩu lệnh gọi là thông xướng (người đọc các câu lệnh để đội tế thực hiện) và trống lệnh (lệnh của trống cái, cùng với sự hòa âm của các nhạc cụ khác trong dàn nhạc, thông qua tiếng trống đội tế sẽ thực hiện các bước theo trình tự).

Đây cũng là phần khó nhất trong nghi thức trống tế mà người thực hiện phải vừa lắng nghe, quan sát trình tự tế lễ, vừa đánh cho đúng lúc.

Ngoài phần nhạc lễ phục vụ cho nghi thức tế trong lễ Yết cáo, lễ Đại tế, tại các nhà thờ họ, các tay trống thường tổ chức biểu diễn một điệu trống vui để dâng lên tổ tiên đồng thời trình diễn cho con cháu và nhân dân cùng thưởng thức.

Không chỉ tại Yên Thành, mà ở nhiều làng quê khác của Nghệ An, trống tế cũng gắn liền với phong tục thờ cúng tổ tiên tại nhà thờ họ hay tín ngưỡng thờ người có công, anh hùng dân tộc, các vị thành hoàng làng tại đình, đền, miếu. Mỗi dịp giỗ tổ, Tết Nguyên đán, rằm tháng Giêng, rằm tháng Bảy…, tiếng trống vang lên như sợi dây thiêng liêng kết nối quá khứ - hiện tại - tương lai.

Ông Hồ Viết Phồn - người thường đánh trống tế trong lễ xuân tế cho dòng họ Hồ Viết ở xã Quỳnh Tam, Nghệ An cho biết, trống tế có từ lâu đời và được truyền từ đời này qua đời khác theo hình thức nghe, học, và đánh theo dần thành quen. Từ trước bất kể dòng họ đại tôn, trung tôn hay chi nhánh, cũng có người biết đánh trống tế. Người cao tuổi chỉ cần nghe tiếng trống đã có thể nhận ra đó là trống của dòng họ nào, thậm chí biết được ai là người cầm trống cái (trống lớn).

Ông Phồn cũng cho biết, việc thực hành các trình thức tế lễ cùng với dàn nhạc trống tế phục vụ các nghi thức tâm linh thường phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy định theo khuôn mẫu định sẵn. Ở phần lễ yết cáo, chính tế… tiếng trống vang lên theo từng bước thực hành lễ nghi như: trống tam luận cửa chuyển, trống dâng (dâng hoa, dâng rượu, trà, trầu cau, tiến thực), trống sắp (trống đổ), trống lạy… Dàn nhạc trống tế phải đánh sao cho khớp với từng động tác, nghi thức của lễ tế… và từng động tác của người chủ tế, bồi tế.

Riêng trong phần hội, trống tế lại mang tính linh hoạt, cộng đồng cao với các màn trống dạo, trống hội, tạo không khí rộn ràng, vui tươi, thu hút đông đảo người dân tham gia.

Đội trống tế Yên Thành (Nghệ An) thường có từ 5 - 10 nhạc cụ khác nhau.

Nhiều làng quê xứ Nghệ tổ chức thi đánh trống tế trong các lễ hội đầu Xuân.

Hành trình trao truyền di sản

Tháng 11/2025, Bảo tàng Nghệ An, Xô Viết - Nghệ Tĩnh tổ chức vòng chung kết cuộc thi “Giới thiệu di sản văn hóa Nghệ An”. Trong đó, clip giới thiệu Di sản Trống tế Yên Thành của nhóm học sinh Trường THCS Phan Đăng Lưu (xã Yên Thành) xuất sắc giành giải Nhất. Không chỉ đem đến những thông tin, hình ảnh, nguồn tư liệu phong phú, mà các cô cậu học trò còn trực tiếp biểu diễn trống tế Yên Thành trên sân khấu, thuyết phục được ban giám khảo và tất cả khán giả.

Em Phan Thảo Đan (học sinh lớp 9C, Trường THCS Phan Đăng Lưu) thành viên của nhóm giành giải Nhất, đồng thời giành giải Nhì cá nhân về phần thi thuyết minh. Thảo Đan chia sẻ, bản thân dù là con gái, nhưng sinh ra trong dòng họ Phan Tất, nên từ nhỏ em đã sớm được nghe, tiếp xúc, và quen thuộc với tiếng trống tế.

Người 'nhạc trưởng' trong đội trống tế là người đánh trống cái.

Việc học đánh trống cũng rất tự nhiên đối với Thảo Đan và nhiều bạn bè đồng trang lứa trong xã, trong dòng họ. “Với cá nhân em, trống tế là âm thanh thiêng liêng mỗi mùa lễ hội, mùa Xuân về. Tiếng trống không chỉ bắt đầu nghi lễ trang nghiêm, mà còn là tiếng lòng thành kính của con cháu gửi tới tổ tiên, biểu tượng truyền thống uống nước nhớ nguồn”.

Cô Phan Trâm - giáo viên chủ nhiệm lớp 9C, Trường THCS Phan Đăng Lưu chia sẻ, thành tích trên là kỷ niệm đẹp của cô và trò, gắn với nét văn hóa nghệ thuật đặc sắc của quê hương. Những năm qua, các di tích lịch sử, văn hóa của quê hương được nhà trường, giáo viên lồng ghép vào chương trình giáo dục địa phương, hoạt động trải nghiệm.

Trong đó CLB nghệ thuật trống tế được Trường THCS Phan Đăng Lưu thành lập thu hút nhiều học sinh hào hứng tham gia, và mang nét đặc trưng riêng của quê hương Yên Thành. Những hoạt động của CLB góp phần giáo dục thế hệ trẻ lòng tự hào về truyền thống quê hương, tri ân cha ông đi trước và giữ gìn bản sắc dân tộc.

Ngoài trường học, ở nhiều làng xã, các CLB trống tế cũng được hình thành như một cách trao truyền di sản. Thầy Lê Khắc Dinh - giáo viên Trường Tiểu học Lý Thành, đồng thời cũng là nghệ nhân trống tế đã thành lập CLB Trống tế làng Kẻ Gám (xã Quan Thành, Nghệ An), từng bước thể chế hóa công tác bảo tồn, chuyển từ hình thức truyền dạy tự phát sang mô hình có tổ chức.

Câu lạc bộ không chỉ có sự tham gia của các bậc cao niên trong làng, mà thu hút đông đảo các em thiếu nhi tham gia. “Trống tế không chỉ là một môn nghệ thuật truyền thống, mà là âm thanh của cội nguồn, là nhịp đập thiêng liêng kết nối tổ tiên với con cháu hôm nay. Tiếng trống ấy cần được vang lên mãi - không chỉ trong đình chùa, mà trong tim thế hệ trẻ”, thầy Lê Khắc Dinh nhấn mạnh.

Trong đội trống tế ở Nghệ An, ngoài các bậc cao niên còn có sự tham gia của các em nhỏ.

Học sinh Trường THCS Phan Đăng Lưu đánh trống tế tại nhà thờ dòng họ Phan Tất (xã Yên Thành, Nghệ An).

Vào mỗi dịp Xuân về, các lễ hội lớn như lễ hội đền Cờn (phường Quỳnh Mai), đền Cả (xã Yên Thành), đền Chùa Gám (xã Quan Thành)… trên địa bàn tỉnh Nghệ An đều tổ chức thi trống hội, giao lưu trống tế giữa các dòng họ, làng xã.

Ông Ngô Đức Tiến - nhà nghiên cứu văn hóa, lịch sử tại Nghệ An cho biết: “Mỗi khi có lễ hội thì tiếng trống nổi lên, đó là tiếng trống gọi mời của thế hệ sau đối với thế hệ trước, là tiếng đáp lời của con cháu đối với ông cha.

Trống tế là sản phẩm của nhân dân, nên được nhân dân trao truyền, phổ biến, tôn vinh lan tỏa khắp vùng quê nông nghiệp xứ Nghệ. Hễ còn lễ hội thì còn trống tế, hễ còn giỗ tổ thì còn trống tế”, ông Ngô Đức Tiến nhấn mạnh.

Hồ Lài