Thành phố hào sảng, bao dung và nghĩa tình

1. Từ những bước chân khai khẩn của lưu dân hàng trăm năm trước đến nay, Nam bộ nói chung và Sài Gòn - Gia Định - TP.HCM nói riêng luôn là "đất lành chim đậu". Vùng đồng bằng ấy, đô thị ấy là "đất lành" không hẳn do được thiên nhiên ưu đãi, vì có nơi nào mà con người không phải chống chọi và thích ứng với thiên nhiên để tồn tại và phát triển đâu?!

Ngược dòng lịch sử, Nam bộ nói chung còn là vùng đất "dưới sông sấu lội, trên giồng cọp um". Khi vị quan trấn thủ đầu tiên Nguyễn Hữu Cảnh đến, ông đã thiết lập hệ thống cai quản, tổ chức nhân dân khẩn hoang lập ấp, ổn định cuộc sống, thực hiện chính sách hòa đồng các sắc tộc. Ông còn chiêu mộ những người nghèo, lưu dân tứ xứ đến khai hoang, chia ấp định vùng, số đông dân chúng dần được an cư, lạc nghiệp.

Điểm qua đôi nét lịch sử như vậy để thấy rằng, kinh nghiệm biến "đất dữ" thành "đất lành" của người Nam bộ là thích nghi, hòa hợp, chấp nhận khác biệt của hoàn cảnh mới. Đó còn là sự gắn kết mưu sinh, tồn tại và phải tồn tại cho bằng được trên vùng đất mới, trước hết là từ mối quan hệ trong cộng đồng, từ những con người gần gũi, cùng thân phận "thương người xa xứ lạc loài đến đây".

Người dân TP.HCM mang hàng hóa thiết yếu đến ủng hộ đồng bào miền Trung, hồi tháng 11/2025. Ảnh: Báo Tin tức và Dân tộc

Trải dài theo năm tháng, cư dân vùng đất phương Nam, trong đó có TP.HCM đã hình thành nên tính cách này.

Đất và người có tác động lẫn nhau để làm nên bản sắc tinh thần của từng vùng miền mà vẫn nằm trong giá trị văn hóa của người Việt Nam từ Nam chí Bắc. Do đó, khi nói về nghĩa tình, bao dung, thì đó là tính cách chung của người Việt Nam - "Bầu ơi thương lấy bí cùng/ Tuy rằng khác giống nhưng chung một giàn", không riêng gì TP.HCM. Có chăng là do vùng đất của lưu dân, nên mảnh đất này khắc họa đậm nét.

Nhà văn Sơn Nam từng lý giải trong tác phẩm Người Sài Gòn rằng: "Xa họ hàng, ở nơi mà công ăn việc làm đa dạng, thì Trời Phật chiếu cố cũng không bằng bạn bè giúp đỡ trước mắt. Thái độ hiếu khách xuất phát từ tâm lý ấy". Nhà sử học Trịnh Hoài Đức đã viết: "Ở Gia Định, khách đến thì mời ăn trầu trước, thiết đãi nước chè rồi đến ăn cơm bánh, cốt phải phong hậu. Không kể người thân hay sơ, lạ hay quen, tông tích thế nào, đã đến tất phải tiếp nhận thiết đãi".

Tóm lại, khi mới chân ướt chân ráo vào cư ngụ vùng đất này, người dân luôn sống trong tâm thế "bán bà con xa, mua láng giềng gần", đơn giản vậy thôi, huống hồ gì bà con chòm xóm đã từng chung lưng đấu cật, tối lửa tắt đèn có nhau. Sự giúp đỡ qua lại này làm nên một nét đẹp ấn tượng, nghĩ cho cùng, đây cũng là giá trị tinh thần "người trong một nước phải thương nhau cùng".

Qua đây, ta thấy nghĩa tình của người dân TP.HCM vừa rộng rãi, vừa chặt chẽ. Chặt ở chỗ là có lúc mình nhờ họ, có lúc họ nhờ mình. Từng tay không đến đây lập nghiệp thành công, họ cũng ý thức rằng, phải có trách nhiệm giúp lại những người giống mình ngày xưa. Nghĩa tình của người Sài Gòn - Gia Định - TP.HCM được nhắc đến nhiều trong các phong trào hỗ trợ các địa phương bị ảnh hưởng của thiên tai, lũ lụt… Đó là những người có điều kiện, nhưng cũng không thiếu những người nghèo giúp đỡ người nghèo hơn, khi một người bán vé số sẵn sàng ủng hộ thu nhập trong ngày của mình cho người gặp khó khăn…

Còn rất nhiều câu chuyện cảm động như thế. Nếu chạy xe máy ngoài đường mà quên gạt chân chống, thì với một tiếng nhắc khẽ "chân chống kìa anh", hẳn là bạn cảm thấy thật mát lòng. Rồi đi trên đường, dễ dàng bắt gặp rất nhiều quán cơm không đồng, trà đá miễn phí, sửa xe miễn phí, tủ thuốc từ thiện… đến từ những người không giàu có. Người dân TP.HCM là thế, rất giàu nghĩa tình, có bao nhiêu cho bấy nhiêu, không tính toán thiệt hơn.

2. Đảng bộ TP.HCM luôn đặt mục tiêu xây dựng "Thành phố văn minh - hiện đại - nghĩa tình" qua các thời kỳ phát triển. Nếu xem "nghĩa tình" là một đặc trưng văn hóa và "sống nghĩa tình" là một tính cách không thể thiếu trong văn hóa ứng xử tại TP.HCM, thì làm thế nào để duy trì và lan tỏa nét đẹp này?

Thiết nghĩ, trước hết, hãy bắt đầu từ giáo dục. Giáo dục trong mỗi nếp nhà hướng theo tinh thần thấu hiểu, cảm thông, tương thân tương ái, chia sẻ cho nhau, cùng vun đắp cuộc sống an lành, hạnh phúc. Nói cách khác, đây cũng là thông điệp "Mình vì mọi người"; "Một nhà có việc, cả làng cùng lo"; sâu xa hơn cũng là ý thức của người Việt Nam đã hình thành từ ngàn xưa: "Nước lụt thì lụt cả làng/ Đắp đê chống lụt, thiếp chàng cùng lo"… Có như thế mới tạo nên sức mạnh đoàn kết trong thời đại ngày nay.

Cùng với giáo dục, việc xây dựng hệ thống thư viện, bảo tàng từ cấp phường, quận, thành phố là cực kỳ quan trọng. Chính các địa chỉ này có thể khái quát được lịch sử, nét đặc trưng, sự hình thành của cư dân, của vùng đất, cùng những giá trị đẹp đẽ của cộng đồng. Hiện nay, ta đã đáp ứng được điều này chưa và đã số hóa đến đâu để phục vụ những người ở xa muốn tìm hiểu?

Một điểm nữa, cực kỳ quan trọng là hình ảnh và văn hóa của người cán bộ, công chức. Khi người cán bộ tự giác nêu gương trong thực hiện nếp sống nghĩa tình, thì sẽ góp phần gieo mầm và duy trì những thói quen tốt cho cộng đồng.