Thành phố Hồ Chí Minh mở cánh cửa giao thông thủy

Sông Sài Gòn, một dòng chảy mang lại giá trị thương mại, dịch vụ, du lịch - đóng vai trò vận tải đường thủy liên vùng. (Ảnh: THẾ ANH)

Thành phố Hồ Chí Minh sở hữu mạng lưới đường thủy nội địa (sông, kênh, rạch) với tổng chiều dài khoảng 1.450km, thuộc nhóm đô thị có hệ thống đường thủy dày đặc nhất cả nước. Hệ thống bao gồm các dòng sông lớn như Sài Gòn, Đồng Nai, Nhà Bè và Lòng Tàu, tạo tiềm năng to lớn cho việc phát triển vận tải hàng hóa và du lịch đường thủy.

Thành phố còn sở hữu hệ thống cảng biển lớn nhất miền nam với cụm cảng quốc tế Cái Mép-Thị Vải đồng thời đi kèm là hệ thống bến tàu phục vụ du lịch khá phát triển như bến tàu Cầu Đá, bến tàu cao tốc Vũng Tàu-Thành phố Hồ Chí Minh (bến Bạch Đằng). Những yếu tố địa lý “cộng hưởng” này đã giúp hệ thống vận tải logistics liên vùng ngày càng phát triển bền vững.

Ông Nguyễn Ngọc Khánh, Giám đốc Công ty Trách nhiệm hữu hạn Một thành viên Cảng ICD Tây Nam cho biết: Hiện công ty mỗi năm vận chuyển hàng hóa từ các tàu lớn ở cảng Cái Mép-Thị Vải về cảng Trường Thọ và ngược lại với khoảng 750.000 TEU/năm, tỷ lệ sản lượng tăng đều mỗi năm 10%. Số container này nếu đi bằng đường bộ ra Quốc lộ 51 đưa về Thành phố Hồ Chí Minh vừa đội thêm chi phí vừa chờ đợi vì kẹt xe, nhất là không hiệu quả về thời gian di chuyển. Đây chính là yếu tố thuận lợi đối với hoạt động vận tải đường thủy đang được các doanh nghiệp logistics tận dụng.

Theo các doanh nghiệp logistics, vận tải hàng hóa thủy, thông thường có chi phí thấp hơn đường bộ từ 30-50%, phù hợp với hàng hóa khối lượng lớn như vật liệu xây dựng, nông sản, container. Nếu tổ chức tốt các tuyến vận tải thủy kết nối Thành phố Hồ Chí Minh với Đồng Nai và Tây Nam Bộ, có thể giảm đáng kể áp lực cho các trục đường huyết mạch như Quốc lộ 1, cao tốc Thành phố Hồ Chí Minh-Trung Lương. Đồng thời, hệ thống cảng cạn (ICD) và bến thủy nội địa sẽ đóng vai trò “chia tải” hiệu quả cho các cảng biển.

Tuyến buýt sông Bạch Đằng-Linh Đông (ảnh: QUÝ HIỀN)

Cùng với vận tải hàng hóa, vận tải hành khách kết hợp khai thác du lịch đã tạo ra tiềm năng lớn khi nhiều năm qua Thành phố Hồ Chí Minh đưa vào khai thác nhiều mô hình đặc thù góp phần tăng GDP từ “đô thị sông nước”. Đơn cử, tuyến buýt sông số 1 (Bạch Đằng-Linh Đông) lưu thông trên sông Sài Gòn, đưa vào khai thác từ tháng 11 năm 2017 đến nay đã thu hút hàng triệu hành khách tham quan, du lịch, góp phần giảm áp lực cục bộ cho giao thông đường bộ trên trục trung tâm-phía đông.

Ông Nguyễn Kim Toản, Giám đốc Công ty Trách nhiệm hữu hạn Thường Nhật-đơn vị quản lý và khai thác tuyến buýt sông Bạch Đằng-Linh Đông chia sẻ: Sau 8 năm đưa vào khai thác, 10 tháng đầu năm 2026 tuyến này phục vụ gần 900 nghìn hành khách được xem là nhảy vọt, tăng 100% lượng khách so với năm đầu đi vào vận hành, hình thành thói quen cho người dân thành phố sử dụng giao thông đường thủy.

Điều này cho thấy nếu thành phố quan tâm khai thác hệ thống đường thủy đúng cách sẽ mang lại giá trị về kinh tế, nhất là nâng cao giá trị cảnh quan sông nước cho Thành phố Hồ Chí Minh.

Phát triển hạ tầng đồng bộ

Thống kê trong 5 năm gần đây, tổng vốn cho các dự án giao thông thủy của Thành phố Hồ Chí Minh chỉ đạt 1.500 tỷ đồng, bằng 5,5% so với hơn 27.200 tỷ đồng đầu tư hạ tầng đường bộ, trong khi năng lực lưu thông hàng hóa qua đường thủy lại gia tăng với nhiều tiềm năng phát triển.

Để mở cánh cửa giao thông, tạo đà cho phát triển vùng cũng như khai thác dư địa rất lớn của giao thông thủy, thành phố đã và đang ưu tiên các giải pháp về hạ tầng để phát triển hệ thống đường thủy đồng bộ hơn.

Mới đây, Thành phố Hồ Chí Minh công bố vị trí, phạm vi hoạt động các khu neo đậu trên hệ thống đường thủy là bước đi cần thiết nhằm hoàn thiện hạ tầng giao thông thủy nội địa, nâng cao hiệu quả quản lý và khai thác mặt nước. Trong đó, có tổng cộng 12 vị trí khu neo đậu trên khu vực sông Sài Gòn và 11 vị trí khu vực huyện Cần Giờ (cũ).

Đại diện Phòng Quản lý đường thủy, Sở Xây dựng cho biết, trên địa bàn thành phố còn một số khu vực có nhu cầu neo đậu phương tiện thủy như sông Vàm Thuật, rạch Bến Nghé, kênh Tàu Hũ, kênh Ngang số 2 và kênh Tẻ. Trên cơ sở đó, Sở Xây dựng sẽ tiếp tục rà soát, đánh giá nhu cầu thực tế và tham mưu Ủy ban nhân dân Thành phố xem xét công bố bổ sung các khu vực đủ điều kiện vào danh mục khu neo đậu trong thời gian tới.

Theo ông Nguyễn Ngọc Hải, Quyền Trưởng Phòng Quản lý đường thủy: Thành phố Hồ Chí Minh hiện có 132 tuyến sông, kênh, rạch, mạng lưới đường thủy nội địa với tổng chiều dài khoảng 1.385km do đó công tác đầu tư phát triển và đồng bộ hạ tầng sẽ kích hoạt hoạt động du lịch, dịch vụ và logistics.

Công trình nâng tĩnh không cầu Bình Triệu 1 đã tháo gỡ “điểm nghẽn”, mở cánh cửa giao thông vận tải thủy (Ảnh: QUÝ HIỀN)

Trong đó, việc thành phố công bố 23 vị trí neo đậu đã hướng đến mục tiêu hình thành một mạng lưới đường thủy có tổ chức, an toàn và liên thông. Khi luồng tuyến, cảng bến, khu neo đậu và hạ tầng hậu cần được quy hoạch, đầu tư đồng bộ, lợi thế sông ngòi của Thành phố Hồ Chí Minh mới có thể chuyển hóa thành năng lực vận tải thực chất.

Cuối năm 2025, Thành phố đã ưu tiên chi 200 tỷ đồng để thi công nâng tĩnh không cầu Bình Triệu 1 và Bình Phước 1, tháo gỡ “điểm nghẽn” nhiều năm đã cản trở nghiêm trọng hoạt động vận tải thủy, khiến nhiều tàu hàng trọng tải lớn không thể lưu thông.

Thành phố Hồ Chí Minh không thiếu tiềm năng mà đang thiếu một chiến lược khai thác đường thủy đủ mạnh và đồng bộ. Khi hệ thống đường thủy được đầu tư đúng mức, điều đó không chỉ là giải pháp giảm tải giao thông, mà còn trở thành một trụ cột tăng trưởng mới, một “dòng chảy kinh tế” kết nối đô thị với toàn vùng Đông Nam Bộ.