Thành phố Hồ Chí Minh trước áp lực ngày càng lớn trong chống ngập đô thị

Triều cường dâng cao tại Khu vực Bình Quới-Thanh Đa (Thành phố Hồ Chí Minh) . (Ảnh minh họa: Trung Tuyến/TTXVN)

Sau chuỗi ngày mưa nắng thất thường trong mùa mưa ở Nam Bộ, từ tối 10/9, nhiều khu vực trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh xuất hiện mưa lớn, gây ngập nhiều tuyến đường; trong đó, hầm chui An Phú (phường Bình Trưng) có nơi nước dâng gần một mét, cho thấy áp lực ngày càng lớn đối với hệ thống thoát nước đô thị.

Trong bối cảnh mở rộng địa giới, Thành phố có 159 điểm thường xuyên ngập được xác định, đòi hỏi tiếp tục đầu tư các công trình chống ngập và hoàn thiện hệ thống thoát nước theo hướng đồng bộ, phù hợp với điều kiện đô thị hiện nay.

“Điểm nghẽn” thoát nước đô thị

Theo Trung tâm Quản lý giao thông và Hạ tầng kỹ thuật, Sở Xây dựng Thành phố Hồ Chí Minh, cơn mưa ngày 10/9 mạnh nhất từ 17-20 giờ, Trạm Thảo Điền ghi nhận hơn 153 mm, cao nhất từ đầu năm. Mưa lớn khiến 33 tuyến đường và hai khu vực ngập; đường Tô Ngọc Vân, Nguyễn Duy Trinh có đoạn ngập 40-45 cm, trong khi đường Quốc Hương, Dương Văn Cam, Hồ Văn Tư ngập khoảng 30 cm.

Đặc biệt, Khu đô thị Phát triển An Phú và hầm chui An Phú là hai điểm bị ngập nghiêm trọng. Trước chung cư Imperia An Phú, nước ngập khoảng 40 cm; tại hầm chui, có đoạn sâu 0,8-1 m. Một số ôtô chết máy khiến hầm phải tạm đóng, phương tiện dồn lên các tuyến phía trên, gây ùn tắc cửa ngõ phía Đông thành phố.

Các đơn vị chức năng đã huy động xe chuyên dụng, máy bơm hút nước, khơi thông hệ thống thoát nước; đồng thời vớt rác, khơi thông miệng cống, cảnh báo và hạn chế phương tiện qua khu vực ngập sâu. Đến chiều 11/9, hầm chui An Phú hoạt động trở lại, nhưng đây đã là lần thứ hai công trình ngập kể từ khi thông xe hồi tháng 2.

Mưa lớn còn gây ngập tại một số khu vực như quanh chợ Thủ Đức, đường Tô Ngọc Vân, Lý Thường Kiệt, trong đó có những vị trí chưa nằm trong danh sách xử lý năm 2026.

Người dân di chuyển trong cơn mưa trên đường Võ Văn Kiệt, phường An Lạc. (Ảnh: Hồng Đạt/TTXVN)

Sau khi mở rộng địa giới hành chính, Thành phố Hồ Chí Minh có 159 điểm thường xuyên ngập. Trong đó, khu vực Thành phố Hồ Chí Minh cũ có 76 điểm, Bình Dương cũ 52 điểm và Bà Rịa-Vũng Tàu cũ 31 điểm. Kế hoạch năm 2026 xác định 31 điểm cần tiếp tục theo dõi, xử lý bằng các dự án và giải pháp phù hợp.

Trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh cũ, đường Phan Văn Hớn và Bình Quới là hai điểm ngập nặng, dự kiến được xử lý thông qua các dự án hạ tầng liên quan. Tỉnh lộ 10 và Trường Sơn cũng nằm trong kế hoạch theo dõi, xử lý. Tại đường Lã Xuân Oai và Nguyễn Duy Trinh (khu vực Thành phố Thủ Đức cũ) được xác định ngập mức vừa, với các giải pháp nạo vét rạch, duy tu, sửa chữa hệ thống thoát nước.

Quốc lộ 51 qua Bà Rịa-Vũng Tàu cũ cũng có bốn điểm ngập, trong đó nút giao với Huỳnh Thúc Kháng là điểm ngập nặng, được xử lý bằng dự án tuyến thoát nước chính dọc quốc lộ.

Trong khi đó, địa bàn Bình Dương cũ có nhiều điểm ngập trên các tuyến đường và khu dân cư. Riêng ĐT744 có năm vị trí ngập mức vừa; một số nơi đã sửa chữa vẫn được tiếp tục theo dõi.

Diễn biến sau các cơn mưa lớn những ngày qua cho thấy danh sách các điểm ngập hiện nay chưa phản ánh hết áp lực lên hệ thống thoát nước. Lượng nước dồn xuống đường còn chịu tác động bởi khả năng tiêu thoát của từng khu vực, từ cống, kênh rạch, cửa xả đến sự kết nối giữa các công trình. Có nơi tuyến cống chính đã được cải tạo nhưng các tuyến nhánh chưa đáp ứng, hoặc việc thoát nước giữa các khu vực chưa thật sự đồng bộ.

Vì vậy, cùng với xử lý những điểm ngập đã xác định, Thành phố Hồ Chí Minh vẫn cần tiếp tục rà soát thực tế để kịp thời nhận diện và có phương án đối với những vị trí phát sinh.

Đầu tư công trình lớn, hướng đến quản trị nước đô thị

Theo Sở Xây dựng Thành phố Hồ Chí Minh, trong năm 2026 Thành phố đặt mục tiêu hoàn thành 9 dự án trọng điểm, giải quyết dứt điểm 3 trong 50 vị trí được xác định là ngập nặng, với tiêu chí ngập sâu từ 30 cm trở lên và kéo dài hơn 30 phút. Ba vị trí được ưu tiên là Phan Văn Hớn, Bình Quới và nút giao Quốc lộ 51-Huỳnh Thúc Kháng. Tổng mức đầu tư 9 dự án hơn 7.150 tỷ đồng; 47 vị trí còn lại tiếp tục được xử lý trong giai đoạn 2026-2030.

Cùng với các dự án, thành phố triển khai duy tu, sửa chữa cống xuống cấp, nạo vét cống và kênh rạch, vận hành trạm bơm, mở hướng thoát nước mới, đấu nối hệ thống và kiểm soát triều.

Trong mùa mưa, lực lượng chức năng tổ chức trực, vớt rác tại các miệng thu trước, trong và sau mưa; khi xảy ra ngập hoặc có nguy cơ ngập cao, tổ chức ứng cứu cơ động 24/7.

Triều cường dâng cao trên đường Phạm Hữu Lầu, Thành phố Hồ Chí Minh. (Ảnh: Hương Giang/TTXVN)

Bên cạnh đó, công trình được kỳ vọng tạo thêm năng lực kiểm soát ngập là Dự án Giải quyết ngập do triều cường khu vực Thành phố Hồ Chí Minh, có xét đến yếu tố biến đổi khí hậu-giai đoạn 1, còn gọi là dự án chống ngập 10.000 tỷ đồng. Dự án được tái khởi động từ tháng 2/2026 và đang hướng tới bàn giao vào tháng 11/2026.

Theo đại diện nhà đầu tư-Công ty Cổ phần Đầu tư xây dựng Trung Nam, các hạng mục chính hiện cơ bản hoàn thành. Công trình gồm 6 cống kiểm soát triều lớn Bến Nghé, Tân Thuận, Phú Xuân, Mương Chuối, Cây Khô, Phú Định; hai cống nhỏ Cầu Kinh, Bà Bướm; khoảng 6 km đê, kè ven sông Sài Gòn và 43 cống kiểm soát triều nhỏ. Nhà quản lý trung tâm kết nối hệ thống thông qua SCADA, theo dõi mực nước, cửa van, máy bơm và thiết bị để điều phối vận hành.

Tiến độ các hạng mục chính hiện ở mức cao: Cống Bến Nghé khoảng 99%, Tân Thuận 96%, Phú Xuân 93%, Mương Chuối 95%, Cây Khô 91%, Phú Định 92%; hai cống Cầu Kinh và Bà Bướm khoảng 95%; tuyến đê, kè khoảng 87% và nhà quản lý trung tâm khoảng 90%. Các đơn vị đang hoàn thiện, kiểm tra, hiệu chỉnh và vận hành thử để hướng tới bàn giao đồng bộ.

Khi đưa vào khai thác, hệ thống được kỳ vọng kiểm soát ngập cho khu vực khoảng 570 km², bảo vệ khoảng 6,5 triệu người. Các cống kiểm soát triều sẽ chủ động điều tiết, hạ thấp mực nước trong hệ thống sông, kênh, rạch, hỗ trợ tiêu thoát nước mưa.

Khi mưa lớn kết hợp triều cường, công trình có khả năng hỗ trợ trữ nước, giảm áp lực cho hệ thống cống hiện hữu và hạn chế xâm nhập mặn trong phạm vi kiểm soát.

Thành phố Hồ Chí Minh nằm trên nền đất yếu, phần lớn hình thành từ các lớp trầm tích sông-biển, nên sụt lún đang làm bài toán chống ngập thêm phức tạp. Theo Sở Xây dựng, khu vực Thành phố Hồ Chí Minh cũ lún trung bình khoảng 2 cm mỗi năm, nhiều nơi 2-5 cm/năm, thậm chí 7-8 cm/năm. Trong 10-12 năm, mức lún phổ biến khoảng 20-30 cm, một số điểm vượt 50 cm.

Nền đất hạ thấp làm giảm khả năng thoát nước tự nhiên, nhất là tại những khu vực thường chịu tác động của mưa lớn, triều cường.

Diễn biến này đòi hỏi phải tính toán yếu tố sụt lún trong quy hoạch, đầu tư và hoàn thiện hệ thống thoát nước, qua đó nâng cao hiệu quả chống ngập của Thành phố./.