Thành phố trực thuộc Trung ương phải đáp ứng tiêu chuẩn đô thị hóa và quy mô mới

Nghị quyết do Ủy ban Thường vụ Quốc hội thông qua, được Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn ký ban hành. Đây là văn bản quan trọng nhằm chuẩn hóa hệ thống tiêu chí đối với các đơn vị hành chính trong bối cảnh Luật Tổ chức chính quyền địa phương và hệ thống đô thị quốc gia đã có nhiều thay đổi, đòi hỏi cách tiếp cận mới trong quản lý và phát triển.

So với quy định trước đây, Nghị quyết 112/2025 được xây dựng theo hướng phân biệt rõ ràng giữa đơn vị hành chính nông thôn và đô thị. Thay vì áp dụng cơ chế chấm điểm tổng hợp, nghị quyết mới tập trung xác lập các ngưỡng tiêu chuẩn “đủ điều kiện” mang tính nền tảng, qua đó tăng tính minh bạch, thống nhất và thuận lợi trong quá trình áp dụng.

Một thay đổi đáng chú ý là hệ thống tiêu chuẩn đô thị được thiết kế lại theo hướng tinh gọn. Thay vì phân tách thành nhiều loại hình như thành phố trực thuộc Trung ương, thành phố thuộc tỉnh, thị xã, quận như trước, nghị quyết mới tập trung chuẩn hóa theo các cấp quản lý chủ đạo, phù hợp với mô hình phát triển đô thị hiện đại.

Ảnh minh họa

Đối với thành phố trực thuộc Trung ương, nghị quyết mới nâng tiêu chuẩn dân số tối thiểu lên 2,5 triệu người, thay cho mức một triệu người theo quy định cũ. Diện tích tự nhiên tối thiểu cũng được nâng từ 1.500 km² lên 2.500 km². Đặc biệt, lần đầu tiên tiêu chí tỷ lệ đô thị hóa tối thiểu 45% được đưa vào như một điều kiện bắt buộc, nhằm bảo đảm các đô thị đặc biệt phát triển thực chất, tránh tình trạng “mở rộng hành chính” nhưng chưa tương xứng về mức độ đô thị hóa.

Bên cạnh đó, thành phố trực thuộc Trung ương phải có ít nhất 30% đơn vị hành chính cấp xã là phường, đã được công nhận đạt đô thị loại I, đồng thời giữ vai trò trung tâm tổng hợp cấp quốc gia hoặc cấp vùng. Đây là những tiêu chí nhằm khẳng định vị thế đầu tàu về kinh tế, văn hóa, khoa học - công nghệ và liên kết vùng của các đô thị lớn.

Nghị quyết cũng bổ sung các tiêu chí bắt buộc về cơ cấu và trình độ phát triển kinh tế - xã hội. Theo đó, thành phố trực thuộc Trung ương không được nhận bổ sung cân đối từ ngân sách Trung ương; tỷ trọng khu vực công nghiệp và dịch vụ phải đạt từ 80% trở lên; thu nhập bình quân đầu người và tốc độ tăng trưởng kinh tế phải cao hơn mức bình quân chung của cả nước.

Không chỉ siết chặt tiêu chuẩn đối với các đô thị đặc biệt, nghị quyết mới cũng điều chỉnh đáng kể các tiêu chí đối với đơn vị hành chính cấp phường. Cụ thể, dân số tối thiểu của phường được nâng lên 21.000 người, cao hơn nhiều so với ngưỡng 5.000 - 15.000 người trước đây. Các tiêu chí về cơ cấu kinh tế, tỷ lệ lao động phi nông nghiệp, thu - chi ngân sách và thu nhập bình quân được quy định trực tiếp, thay cho phương pháp chấm điểm chi tiết, nhằm tăng tính rõ ràng và dễ thực thi.

Đối với tỉnh mang tính nông thôn, tiêu chuẩn dân số tối thiểu được xác định là 900.000 người đối với tỉnh miền núi và 1,4 triệu người đối với các tỉnh còn lại. Diện tích tương ứng là 8.000 km² đối với tỉnh miền núi và 5.000 km² đối với tỉnh khác. Ngoài ra, tỉnh phải có định hướng phát triển kinh tế - xã hội phù hợp với kế hoạch phát triển 5 năm của cả nước và có ít nhất một đô thị đạt tiêu chuẩn đô thị loại II, thay cho cách tiếp cận trước đây chủ yếu dựa vào số lượng đơn vị hành chính cấp huyện.

Ở cấp xã, nghị quyết nâng mạnh ngưỡng dân số đối với xã không thuộc miền núi, hải đảo, từ 8.000 người lên 16.000 người, trong khi diện tích tối thiểu vẫn giữ ở mức 30 km². Các xã miền núi và hải đảo được áp dụng tiêu chí riêng, phù hợp với điều kiện tự nhiên và đặc thù cư trú. Cách điều chỉnh này cho thấy định hướng giảm số lượng xã có quy mô quá nhỏ, đồng thời nâng cao yêu cầu về quy mô dân cư tại các khu vực đồng bằng và đô thị hóa nhanh.

Nghị quyết 112/2025 cũng quy định chi tiết hơn về nội dung các đề án thành lập, giải thể, nhập, chia đơn vị hành chính hoặc điều chỉnh địa giới. Theo đó, mỗi đề án phải gồm 5 phần bắt buộc kèm phụ lục, trong đó có bản đồ hiện trạng, bản đồ phương án và phim tài liệu phản ánh điều kiện phát triển kinh tế - xã hội, hạ tầng của khu vực liên quan.

Quy định về đặt tên và đổi tên đơn vị hành chính cũng được siết chặt. Tên gọi phải ngắn gọn, dễ nhớ, phù hợp với truyền thống lịch sử - văn hóa và được sự đồng thuận của nhân dân địa phương. Tên đơn vị hành chính cấp tỉnh không được trùng với bất kỳ đơn vị cùng cấp nào trong cả nước; tên cấp xã không được trùng trong phạm vi cấp tỉnh. Việc đổi tên nếu không gắn với sắp xếp địa giới phải lập đề án riêng và đánh giá đầy đủ tác động.

Nghị quyết khẳng định các đơn vị hành chính đã được thành lập trước thời điểm nghị quyết có hiệu lực không phải đánh giá lại theo tiêu chuẩn mới. Trường hợp điều chỉnh địa giới với mức biến động diện tích không quá 20% và không làm thay đổi số lượng đơn vị hành chính cũng được miễn đánh giá lại.

Thảo luận trước khi thông qua nghị quyết, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định nhấn mạnh việc ban hành Nghị quyết 112/2025 là cần thiết nhằm phục vụ công tác quản lý và định hướng phát triển kinh tế - xã hội trong giai đoạn mới, không nhằm mục tiêu tiếp tục chia tách hay sáp nhập đơn vị hành chính.

Hiện cả nước có 34 tỉnh, thành phố và 3.321 đơn vị hành chính cấp xã. Trong nhiều năm tới, chủ trương xuyên suốt là giữ ổn định hệ thống này, đồng thời nâng cao chất lượng quản lý và phát triển theo các tiêu chuẩn mới đã được ban hành.

Văn Tùng