Thầy của những người thầy thuốc

Bài viết này không kể về những bậc danh y đã thành tượng đài. Nó kể về những người đứng phía sau bục giảng: lo học cụ, viết chương trình, mở ngành, đặt chuẩn, giữ lằn ranh đạo đức cho khoa học. Nhiều người nay tóc đã bạc trắng. Khi ngồi kể lại chuyện xưa, giọng các thầy, các cô chậm rãi, nhưng ký ức thì vẫn rất rõ.

Những năm kháng chiến, trường y và bệnh viện sơ tán vào rừng núi. Người thầy vừa cứu chữa thương binh, vừa giảng bài cho học trò. Đội ngũ y tá, y sĩ, bác sĩ đầu tiên của nền y học nước nhà được hun đúc như thế, ngay giữa chiến trường.

Đó là thế hệ của những người thầy lớn. GS. Hồ Đắc Di, người đặt nền móng cho y học hiện đại Việt Nam. GS. Tôn Thất Tùng với phương pháp cắt gan mang tên ông. GS. Đặng Văn Ngữ, người ngã xuống ở chiến trường khi đang nghiên cứu thuốc phòng sốt rét cho bộ đội. Các thầy dạy bằng bài giảng, và dạy cả bằng chính cuộc đời mình.

Giáo sư Hồ Đắc Di, Giáo sư Tôn Thất Tùng và Bộ trưởng Y tế Phạm Ngọc Thạch - những tên tuổi lớn của y học Việt Nam sau ngày Hà Nội giải phóng. Ảnh: Tư liệu/TTXVN phát

Giáo sư Hồ Đắc Di, Giáo sư Tôn Thất Tùng và Bộ trưởng Y tế Phạm Ngọc Thạch - những tên tuổi lớn của y học Việt Nam sau ngày Hà Nội giải phóng. Ảnh: Tư liệu/TTXVN phát

Khi chiến tranh phá hoại lan ra miền Bắc, lớp học vẫn không nghỉ một ngày. Hàng nghìn bác sĩ, y tá được đào tạo gấp rút để phục vụ miền Bắc, chi viện cho miền Nam, cho Lào và Campuchia. Nhưng dạy y khoa thì không thể chỉ có phấn trắng và bảng đen.

BS. Trần Quốc Toàn về Vụ Khoa học và Đào tạo từ năm 1960, được giao lo trang thiết bị, học cụ, học liệu. Học giải phẫu cần mô hình cơ thể người, trong khi đất nước đang chiến tranh, thiếu thốn đủ bề. Ông và đồng nghiệp chọn cách của người trong cảnh khó: tự đi tìm.

Những người thợ vốn chỉ quen đúc tượng được "đặt vấn đề" làm một việc lạ tay: mô hình thân thể người cho sinh viên y. Một bên là tay nghề dân gian, một bên là yêu cầu chính xác của khoa học. Để hai thứ ấy gặp được nhau, đã tốn rất nhiều thời gian.

Hơn nửa thế kỷ sau, người bác sĩ già vẫn nhớ cảm giác ngày việc xong: "Nói cuối cùng thì chúng tôi vẫn hoàn thành được nhiệm vụ của mình. Đấy là một vinh dự của chúng tôi trong thời gian đó."

Ông không nói "thành tích". Ông nói "vinh dự". Có lẽ đó là bài học đầu tiên của thế hệ ấy: việc nhỏ đến đâu, nếu giúp học trò học được, thì cũng đáng làm cho trọn.

Có những người thầy dạy bằng giáo án. Cũng có những người thầy dạy bằng cách trao việc và trao niềm tin.

GS. Hoàng Đình Cầu là một người như thế. Ông là Giám đốc Vụ Huấn luyện từ năm 1961, người tiên phong định hình y tế dự phòng và y tế công cộng. Đầu những năm 1970, khi Bộ Y tế lập Vụ Quản lý khoa học kỹ thuật, ông là người đứng đầu.

DS. Nguyễn Kỳ Minh Phượng là một trong những chuyên viên của Vụ những ngày ấy. Bà kể, khi đó GS. Hoàng Đình Cầu đã là Thứ trưởng nhưng vẫn trực tiếp chỉ đạo. Ngay cả ý tưởng về những việc cán bộ phải làm cũng từ ông mà ra.

Việc thì nhiều, còn người làm thì "mới hoàn toàn". Chưa ai được đào tạo về quản lý nghiên cứu khoa học. Cán bộ của Vụ học nghề bằng cách làm nghề. Nhắc lại không khí lúc bấy giờ, bà kể:

Từ những con người "mới hoàn toàn" ấy, hai trụ cột của ngành y lần đầu được định hình rõ ràng: đào tạo nhân lực và nghiên cứu khoa học. Về sau, mô hình mười trung tâm khoa học kỹ thuật y học trên toàn quốc ra đời, nối viện với trường, trường với bệnh viện.

Bài học thứ hai của thế hệ đi trước vì thế không nằm trong sách. Người thầy giỏi không chỉ biết nhiều. Người thầy giỏi còn khiến học trò dám bắt đầu từ con số không.

Sau năm 1975, đất nước bước vào thời kỳ tái thiết với muôn vàn thiếu thốn. Ngành y cần thêm người, và cần những người giỏi hơn.

Trước 1975, miền Bắc có ba trường đại học y, hai trường trung cấp y dược, mỗi tỉnh một trường trung cấp y tế. Miền Nam sau giải phóng gần như chưa có trường đào tạo cán bộ y tế. Chỉ chưa đầy mười năm sau, tỉnh nào cũng đã có trường trung cấp y tế.

Năm 1979, Bộ Y tế giao nhiệm vụ đào tạo nghiên cứu sinh cho bốn cơ sở đầu tiên. Cùng lúc, hệ thống sau đại học với chuyên khoa cấp I, cấp II và bác sĩ nội trú được triển khai, gắn chặt với thực hành bệnh viện.

GS.TSKH Đỗ Trung Phấn, nguyên Phó Vụ trưởng Vụ Khoa học và Đào tạo, nguyên Viện trưởng Viện Huyết học, dành cho bác sĩ nội trú một sự trân trọng đặc biệt.

Theo ông, cái hay của nội trú nằm ở chỗ nó tạo ra hai lần phấn đấu. Sinh viên phải gắng học để thi đỗ nội trú. Đỗ rồi, lại phải gắng thêm để làm luận án. Nay số bác sĩ nội trú đã lên hàng trăm, và ông cho rằng đó là điều rất tốt.

Ở Thái Bình, GS.TS Lương Xuân Hiến, nguyên Hiệu trưởng Trường Đại học Y Dược Thái Bình, nhớ lại giai đoạn khó khăn sau chiến tranh. Ngôi trường có gốc rễ từ những lớp bác sĩ xã giữa thập niên 1960. Khi ấy, trường phải tự mở đường đi lên.

Có sự chỉ đạo của Bộ, nhà trường lần lượt mở mã ngành, mở các chương trình sau đại học, mở rộng hợp tác quốc tế. Ông đánh giá những bước đi ấy "rất là hiệu quả".

Cũng những năm ấy, hàng nghìn thầy thuốc Việt Nam lên đường làm chuyên gia ở nước ngoài, từ Angola, Algeria, Mozambique đến Yemen. Lúc cao điểm những năm 1980, gần một nghìn chuyên gia y tế Việt Nam làm việc ở các nước. Khi đất nước còn bị cấm vận, nguồn thu từ hợp tác chuyên gia là nguồn thu lớn thứ hai của Bộ Y tế, mỗi năm hàng chục triệu USD để mua thuốc và thiết bị.

Trong ký ức của những người thầy thời ấy, đào tạo chưa bao giờ là chuyện của hôm nay. Mỗi bác sĩ nội trú, mỗi mã ngành mới là một hạt giống gieo cho mười, hai mươi năm sau.

Năm 1988, Vụ Đào tạo và Vụ Quản lý khoa học kỹ thuật được hợp nhất thành Vụ Khoa học và Đào tạo. Gần hai thập kỷ sau đó là thời của đổi mới phương pháp giảng dạy và chuẩn hóa chương trình. Hàng trăm giáo trình được biên soạn, trở thành nền tảng tri thức cho nhiều thế hệ thầy thuốc.

GS. Vương Hùng, nguyên Vụ trưởng Vụ Khoa học và Đào tạo, kể về một đề án mở rộng loại hình đào tạo. Trước đó, đào tạo trong ngành chủ yếu chỉ có y và dược. Theo dõi các nước, ông nhận thấy ở đó có nhiều loại hình hơn hẳn. Đề án khi ấy vì thế đặt ra bảy loại hình đào tạo.

Đó là tư duy của người thầy: không dạy cho kỳ thi trước mắt, mà dạy cho cả cuộc đời nghề phía trước.

Cũng trong những năm ông làm Vụ trưởng, ngành y bước những bước đầu tiên vào thế giới mạng. Từ một quyết định năm 1995 của Bộ trưởng Nguyễn Trọng Nhân, đến cuối năm 1997, Bộ Y tế đã là một trong số ít bộ ngành nối mạng Internet. Trang thông tin đầu tiên mang tên Mediviet.gov.vn, sau đổi thành moh.gov.vn.

Ban đầu chỉ có bốn đường dây điện thoại. Cán bộ phải tải dữ liệu về máy chủ đặt tại Vụ, rồi mới đưa được thông tin lên trang để phục vụ lãnh đạo Bộ. Năm 2000, toàn bộ hệ thống thiết bị của Bộ vượt qua sự cố Y2K an toàn. Bộ Y tế được xếp vào nhóm bốn bộ ngành ứng dụng công nghệ thông tin tốt nhất cả nước.

Những người gắn bó với công việc thầm lặng ấy từ ngày đầu, như TS. Phạm Xuân Viết, đã đặt những viên gạch đầu tiên cho phần mềm bệnh viện, thống kê y học và y tế từ xa. Bệnh án điện tử hay trí tuệ nhân tạo hôm nay đều có một điểm khởi đầu khiêm tốn như thế.

Nếu phải chọn một câu chuyện cho ngày 20/11, có lẽ đó là câu chuyện của BS. Nguyễn Phiên, nguyên Phó Vụ trưởng Vụ Khoa học và Đào tạo. Ông gắn bó nhiều năm với một loại lớp học đặc biệt: lớp học của những người đã là thầy thuốc.

Theo ông, đội ngũ ấy cần học vì ba lẽ. Thứ nhất, bản thân người thầy thuốc muốn học. Thứ hai, y học thay đổi từng ngày, buộc người thầy thuốc phải học. Thứ ba, cán bộ y tế luôn được luân chuyển: từ khoa này sang khoa khác, từ bệnh viện này sang bệnh viện khác, từ tuyến này sang tuyến khác.

Theo ký ức của ông, đào tạo liên tục đã bắt đầu từ những năm 1980. Nhiều chuyên gia quốc tế đã sang giúp, như GS. Arie Rotem của Đại học New South Wales (Úc), cùng các chuyên gia từ Anh và Philippines. Những lớp tập huấn về phòng chống tiêu chảy, tiêm chủng mở rộng, thuốc thiết yếu… đã giúp giữ vững mạng lưới y tế cơ sở trong những năm khó khăn nhất.

Cái khó, ông kể, không nằm ở kiến thức chuyên môn. Nó nằm ở chính người học.

"Đào tạo liên tục không phải kiểu dạy kèm cặp, như ông thợ mộc dạy cho một ông phó thợ. Phải có bài, có bản, có chương trình, có tài liệu."

Sinh viên mới vào trường giống như một trang giấy trắng, thầy muốn vẽ gì thì vẽ. Còn học viên đào tạo liên tục đã có bằng, có chứng chỉ hành nghề, có vốn kinh nghiệm riêng. Ông thừa nhận có khi người ngồi dưới lớp còn nhiều thâm niên công tác hơn cả người đứng trên bục giảng.

Bước ngoặt đến vào năm 2013, khi Bộ trưởng Bộ Y tế ban hành Thông tư 22 về đào tạo liên tục cho cán bộ y tế. Lần đầu tiên, mọi thứ được quy định rõ: ai phải học, ai được dạy, tài liệu ra sao, chứng chỉ có giá trị thế nào. Mỗi cán bộ y tế phải học ít nhất 48 tiết trong hai năm. Các văn bản sau này, gần nhất là quy định hướng dẫn Luật Khám bệnh, chữa bệnh, đều gắn đào tạo liên tục với chứng chỉ hành nghề.

Đến nay, với ông, việc đi học đã thành "một cái đương nhiên". Dù ở trạm y tế xã hay bệnh viện trung ương, người thầy thuốc nào cũng biết mình phải tiếp tục đi học.

Ông cũng coi chuyển giao kỹ thuật là một dạng đào tạo liên tục. Các bệnh viện trung ương mời ê-kíp tuyến tỉnh lên học, rồi chuyển giao cả kỹ thuật về địa phương. Nhờ thế, những bệnh viện ở Phú Thọ, Thái Bình nay đã mổ tim được. Ở Bệnh viện Việt Đức có hẳn một phòng mô phỏng chuyên dạy nội soi cho bác sĩ tuyến tỉnh.

Ông gọi đó là "đi hai chân": một chân đào tạo mới, một chân đào tạo liên tục. Thiếu chân nào, nền y học cũng khó đứng vững.

GS.TS Nguyễn Công Khẩn, nguyên Cục trưởng Cục Khoa học Công nghệ và Đào tạo, nhìn công việc của người thầy từ một câu hỏi khác: học trò ra trường cần làm được gì?

Khoảng mười năm trước, yêu cầu hội nhập nhân lực y tế trong khối ASEAN đòi hỏi các nước xây dựng khung năng lực cho chương trình đào tạo. Điều dưỡng là lĩnh vực đi trước, với vai trò tiên phong của Hội Điều dưỡng. Sau đó lần lượt đến y khoa, răng hàm mặt, dược và nhiều chương trình khác trong khối ngành sức khỏe.

Ông gọi đó là chuẩn năng lực nghề nghiệp, giúp nhà trường đào tạo theo hướng thực hành, đáp ứng yêu cầu khám chữa bệnh ngày càng cao của người dân. Theo ông, những chuẩn ấy đã góp phần rất tích cực vào cải cách chương trình đào tạo y khoa trong chặng đường vừa qua.

Đến nay, chuẩn năng lực vẫn là trụ cột để xây chuẩn đầu ra, và để xây kỳ thi lấy chứng chỉ hành nghề, công việc chính sắp tới của Hội đồng Y khoa Quốc gia. Ông coi đó là những "chuẩn tối thiểu" để xây ngân hàng đề thi, nâng chất lượng nhân lực y tế.

Nếu chuẩn năng lực là thước đo cho người học, thì đạo đức nghiên cứu là lằn ranh cho người làm khoa học.

GS. Trương Việt Dũng, nguyên Vụ trưởng Vụ Khoa học và Đào tạo, là Chủ tịch Hội đồng Đạo đức trong nghiên cứu y sinh học quốc gia. Ông nói hội đồng tôn trọng mọi quy định quốc tế, làm việc theo đúng quy trình của các hội đồng tương tự trên thế giới.

Cơ quan quản lý chỉ giúp rà soát thủ tục hành chính và tính pháp lý của đề cương. Còn với khoa học, ông vạch một đường rất rõ.

Nghe thì như một nguyên tắc hành chính. Nhưng từ một người từng ngồi ghế quản lý, đó là bài học về sự tự trọng của khoa học: biết mình đứng ở đâu, và không bước qua lằn ranh ấy.

Đại dịch COVID-19 là phép thử khắc nghiệt nhất với ngành y trong những năm gần đây. Và một lần nữa, những người thầy và học trò lại lên đường.

TS. Phạm Văn Tác, nguyên Cục trưởng Cục Khoa học Công nghệ và Đào tạo, nhắc lại tinh thần chung của những ngày ấy.

Việc đầu tiên, ông kể, là đưa các thầy, các cô và sinh viên vào phòng chống dịch. Song song, các nhóm nghiên cứu làm việc ngày đêm. Hội đồng Đạo đức trong nghiên cứu y sinh học họp liên tục. Nhiều cuộc hội thảo, tọa đàm được tổ chức để có được vắc xin, thuốc và bộ xét nghiệm tốt nhất cho phòng chống dịch.

Hàng nghìn sinh viên y khoa khoác đồ bảo hộ, đi truy vết, lấy mẫu, hỗ trợ điều trị và tiêm chủng. Đứng cạnh các em là những người thầy của mình.

Thời kháng chiến, thầy trò trường y mang lớp học vào rừng để vừa học vừa cứu chữa thương binh. Trong đại dịch, thầy trò lại cùng nhau bước vào vùng dịch. Khẩu hiệu đã khác, "chống dịch như chống giặc", nhưng tinh thần thì vẫn vậy: người thầy đi trước, học trò theo sau.

Những người thầy trong bài viết này, dù lo học cụ, quản lý khoa học hay đào tạo liên tục, đều từng gắn bó với một mái nhà chung. Mái nhà ấy đã mang nhiều tên: Ban Huấn luyện, Vụ Huấn luyện, Cục Đào tạo, Vụ Quản lý khoa học kỹ thuật, Vụ Khoa học và Đào tạo. Ngày nay, đó là Cục Khoa học Công nghệ và Đào tạo, Bộ Y tế.

Năm 2012, theo Nghị định 63/2012/NĐ-CP, Vụ Khoa học và Đào tạo được nâng cấp thành Cục. Đó không chỉ là một thay đổi về tổ chức. Ba mảng việc lớn từ đây được gắn vào một mối: đào tạo nhân lực, khoa học công nghệ và chuyển đổi số y tế.

Những năm sau đó, nhiều việc mà thế hệ trước còn trăn trở đã có hành lang pháp lý. Khung trình độ quốc gia trong khối ngành sức khỏe được ban hành, từ trung cấp đến sau đại học. Chương trình đào tạo được đổi mới theo chuẩn năng lực. 

Thi hành nghề được siết chặt cùng sự hình thành Hội đồng Y khoa Quốc gia. Cục cũng là đầu mối của Hội đồng Đạo đức trong nghiên cứu y sinh học quốc gia, và có thêm Trung tâm Hợp tác chuyên gia cùng một tạp chí y dược học tiếng Anh để nối tri thức trong nước với thế giới.

Hiện nay, Nghị quyết 57-NQ/TW về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, cùng Nghị quyết 72-NQ/TW về những giải pháp đột phá bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân, đặt lên vai Cục những nhiệm vụ mới. 

Nhiều bệnh viện lớn đã chủ động ứng dụng bệnh án điện tử, trí tuệ nhân tạo trong chẩn đoán hình ảnh và chăm sóc sức khỏe từ xa. Các bệnh viện đã được Cục "đồng hành, giúp đỡ và hỗ trợ" trong các nghiên cứu, đặc biệt là những nghiên cứu lớn.

Những nỗ lực bền bỉ ấy đã được ghi nhận bằng Huân chương Lao động hạng Nhất, hạng Nhì, hạng Ba, Bằng khen của Thủ tướng Chính phủ và Cờ thi đua của Bộ Y tế.

Nói về thế hệ đang tiếp quản mái nhà ấy, TS. Nguyễn Ngô Quang, Bí thư Đảng ủy, Cục trưởng Cục Khoa học Công nghệ và Đào tạo, nhắc đến hai chữ "trách nhiệm". Ông coi những người đang làm việc ở Cục hôm nay là thế hệ nối tiếp truyền thống của nhiều thế hệ đi trước.

Lời cảm ơn của ông cũng hướng về những người đi trước. Bên cạnh các vụ, cục, trường đại học và viện nghiên cứu đã song hành cùng Cục, ông gửi lời tri ân riêng tới các thế hệ lãnh đạo tiền nhiệm:

"Chúng tôi bày tỏ lời trân trọng cảm ơn tới các đồng chí lãnh đạo Bộ, các đồng chí lãnh đạo Bộ tiền nhiệm, lãnh đạo các Vụ, Cục, lãnh đạo các Vụ, Cục tiền nhiệm."

Ông mong Cục tiếp tục nhận được sự chỉ đạo và đồng hành của các trường đại học, viện nghiên cứu và "toàn thể các nhà khoa học trong toàn ngành". Việc của Cục chưa bao giờ là việc của riêng một cơ quan.

Trong ngày 20/11, lời cảm ơn ấy cũng là lời tri ân của một thế hệ học trò, gửi những người thầy đã dựng nên mái nhà chung.

Từ những pho tượng đúc tay cho giảng đường thời chiến đến phòng mô phỏng nội soi các bệnh viện. Từ đường dây điện thoại đến bệnh án điện tử và trí tuệ nhân tạo trong chẩn đoán hình ảnh. Khoảng cách ấy được lấp đầy bởi nhiều thế hệ người thầy.

Những gì thế hệ đi trước để lại không chỉ là giáo trình hay văn bản. Đó là những bài học được kể bằng chính cuộc đời các thầy. Ngày 20/11 năm nay, sẽ có nhiều bó hoa được trao trong các giảng đường y khoa. Xin để dành một bó cho những người thầy đã lặng lẽ đứng phía sau. Những người thầy ấy đã dạy người thầy thuốc cách trở thành thầy thuốc, và dạy người thầy cách trở thành thầy.

Thực hiện: Ngô Thu Lan - Nguyễn Xuân Hương

Báo: Thể thao & Văn hóa

Nguồn Báo Thể Thao & Văn Hóa: https://thethaovanhoa.vn/thay-cua-nhung-nguoi-thay-thuoc-20261117215636398.htm