Tưởng nhớ Phó Giáo sư, Nhà giáo Ưu tú Lê Bá Hán (1933–2006) – Một tượng đài lý luận văn học Việt Nam
Gắn bó hơn bốn thập niên với vùng đất lửa miền trung nhiều bom đạn và gian khổ, vượt lên những thiếu thốn ngặt nghèo của hoàn cảnh để miệt mài giảng dạy, nghiên cứu và sáng tạo, Phó Giáo sư, Nhà giáo Ưu tú Lê Bá Hán đã khẳng định vị thế của một trong số những tên tuổi lớn của lý luận văn học Việt Nam.

Vợ chồng Phó Giáo sư, Nhà giáo Ưu tú Lê Bá Hán. (Ảnh: Nhân vật cung cấp)
Những công trình học thuật có giá trị bền vững, sự nghiệp dìu dắt bao thế hệ học trò và nhân cách của một nhà giáo mẫu mực đã làm nên tầm vóc của thầy - một tượng đài lý luận văn học, một trí thức suốt đời tận tụy, khiêm nhường phụng sự khoa học và giáo dục nước nhà.
Hai mươi năm sau ngày thầy đi xa, những di sản thầy để lại vẫn hiện diện sâu sắc trong đời sống học thuật, trong từng trang sách, giáo trình trên giảng đường đại học, và trong ký ức sâu đậm, đầy kính trọng của đồng nghiệp, học trò. Tưởng nhớ Phó Giáo sư, Nhà giáo Ưu tú Lê Bá Hán là dịp để chúng ta thành kính tri ân một cuộc đời đã hiến dâng trọn vẹn tâm huyết cho văn chương, lý luận và sự nghiệp "trồng người".
Đường đời cao đẹp của một trí thức xứ Nghệ trọn đời tận tụy với giáo dục và khoa học
Phó Giáo sư, Nhà giáo Ưu tú Lê Bá Hán sinh ngày 15/2/1933 tại xã Đức Bồng, huyện Vũ Quang, tỉnh Hà Tĩnh – vùng quê giàu truyền thống hiếu học, nơi ý chí vượt khó và khát vọng vươn lên đã trở thành một phần cốt cách con người. Truyền thống ấy dường như theo thầy suốt cuộc đời, nâng đỡ thầy trên con đường học thuật và giáo dục. Năm 1957, sau khi tốt nghiệp xuất sắc Đại học Văn khoa Quốc gia, người trí thức trẻ Lê Bá Hán được giữ lại làm cán bộ giảng dạy tại Trường đại học Sư phạm Hà Nội.
Năm 1959 là một dấu mốc quan trọng là khi thầy nghe theo tiếng gọi của quê hương, cùng 15 giảng viên khác nhận nhiệm vụ, chung tay “khai sơn phá thạch”, đặt nền móng thành lập Phân hiệu Đại học Sư phạm Vinh. Đó là sự khởi đầu của mối gắn bó sâu nặng giữa thầy với mái trường, với vùng đất và với nhiều thế hệ sinh viên nơi đây.
Hơn 40 năm gắn bó với Trường đại học Sư phạm Vinh (nay là Trường đại học Vinh), thầy đã cùng nhà trường và đồng nghiệp trải qua những năm tháng khốc liệt của chiến tranh chống Mỹ, với biết bao thiếu thốn, gian nan và những cuộc sơ tán triền miên. Qua bảy lần nhà trường phải sơ tán đến các vùng quê nghèo khó của Nghệ An, Thanh Hóa, giữa núi rừng heo hút hay bên những mái tranh đơn sơ của đồng bào nơi sơ tán, thầy vẫn bền bỉ đứng lớp, truyền đạt tri thức cho các thế hệ sinh viên. Hình ảnh thầy giảng bài trong những lán học đơn sơ giữa rừng sâu, với giọng nói trầm ấm, hùng hồn và truyền cảm, đã trở thành một ký ức khó phai về người thầy vượt lên mọi gian khó để giữ gìn mạch nguồn tri thức. Đó cũng là biểu tượng của lòng tận tụy với học trò và sự nghiệp giáo dục - một phẩm chất đã làm nên dấu ấn riêng của thầy trong những năm tháng không thể nào quên ấy.

Phó Giáo sư, Nhà giáo Ưu tú Lê Bá Hán tại lễ kỷ niệm 40 năm thành lập Trường đại học Sư phạm Vinh.
Trong suốt những năm tháng công tác tại trường, thầy đã đảm nhiệm nhiều trọng trách chuyên môn: Chủ nhiệm bộ môn Lý luận văn học, Chủ nhiệm chuyên ngành đào tạo Sau đại học, Chủ tịch Hội đồng Khoa học nhà trường. Năm 1984, thầy được phong học hàm Phó Giáo sư; năm 1992, thầy được trao danh hiệu Nhà giáo Ưu tú. Những cương vị và danh hiệu ấy ghi nhận một chặng đường cống hiến bền bỉ, nhưng có lẽ điều còn đọng lại sâu sắc hơn cả chính là dấu ấn để lại trong lòng đồng nghiệp và các thế hệ học trò. Với thầy, đại học không chỉ là nơi truyền đạt kiến thức, mà còn là nơi rèn luyện tư duy, bồi dưỡng nhân cách và khơi dậy tình yêu khoa học ở người học.
Năm 2000, sau khi nghỉ hưu theo chế độ, thầy nhận lời mời vào Thành phố Hồ Chí Minh, đảm nhiệm cương vị Trưởng khoa Ngữ văn, Trường đại học Dân lập Văn Hiến. Tuổi nghỉ hưu không khép lại hành trình nghề nghiệp; ngọn lửa yêu nghề trong thầy vẫn cháy sáng. Ở môi trường mới, thầy tiếp tục giảng dạy, tham gia quản lý và tận tình dìu dắt thế hệ trẻ cho đến những năm cuối đời.
Nhìn lại chặng đường ấy, có thể thấy một nét nhất quán trong cuộc đời Phó Giáo sư, Nhà giáo Ưu tú Lê Bá Hán: dù ở đâu, trong hoàn cảnh nào, thầy cũng đặt học thuật và giáo dục ở vị trí trung tâm. Từ mái trường Sư phạm Vinh đến Đại học Văn Hiến, thầy luôn bền bỉ thực hiện sứ mệnh của người thầy – trao truyền tri thức, khơi mở tư duy và góp phần chuẩn bị hành trang cho những thế hệ tiếp nối.
Một tên tuổi lớn của lý luận văn học Việt Nam
Nhắc đến Phó Giáo sư, Nhà giáo Ưu tú Lê Bá Hán là nhắc đến một trong những học giả tiêu biểu của nền lý luận văn học Việt Nam nửa sau thế kỷ XX.
Trong số ít những tên tuổi có vị thế hàng đầu của ngành, thầy là người duy nhất không sống và làm việc tại Hà Nội – trung tâm khoa học của đất nước, mà gắn bó phần lớn sự nghiệp với Trường đại học Sư phạm Vinh.

Vợ chồng Phó Giáo sư, Nhà giáo Ưu tú Lê Bá Hán.
Từ miền đất Nghệ An, thầy đã có những đóng góp quan trọng, để lại dấu ấn sâu đậm trong nghiên cứu và giảng dạy lý luận văn học. Giá trị sự nghiệp của thầy không chỉ nằm ở học hàm, danh hiệu hay những cương vị từng đảm nhiệm, mà trước hết ở chiều sâu tư duy, sự nghiêm cẩn trong nghiên cứu và những công trình có ảnh hưởng lâu dài đến nhiều thế hệ giảng viên, sinh viên.
Những thành tựu ấy càng đáng trân trọng khi được vun đắp trong điều kiện nghiên cứu nhiều khó khăn. Trường đại học Sư phạm Vinh từng trải qua chiến tranh, những năm tháng sơ tán và tình trạng thiếu thốn tài liệu, phương tiện nghiên cứu. Trong hoàn cảnh đó, thầy vẫn bền bỉ tự học, tích lũy tri thức, tìm tòi tài liệu và miệt mài lao động khoa học. Chính nghị lực, sự tận tụy và tinh thần học thuật nghiêm túc ấy đã giúp thầy vượt qua những hạn chế của hoàn cảnh, khẳng định giá trị riêng bằng những đóng góp bền vững cho lý luận văn học Việt Nam.
Thầy không chỉ là một nhà giáo mẫu mực, mà còn là một trong những người góp công đặt những viên gạch nền móng cho việc xây dựng và phát triển chuyên ngành Lý luận văn học ở Việt Nam từ những thập niên 1960. Nhìn lại sự nghiệp ấy, chúng ta càng hiểu rằng di sản của thầy không chỉ nằm trong từng cuốn sách, mà còn trong nền tảng tri thức và phương pháp nghiên cứu được truyền lại cho nhiều thế hệ người dạy, người học và người làm khoa học.
Cơ sở lý luận văn học – Công trình tiên phong và nền tảng cho nghiên cứu và giảng dạy lý luận văn học Việt Nam
Trong di sản học thuật của Phó Giáo sư, Nhà giáo Ưu tú Lê Bá Hán, bộ sách Cơ sở lý luận văn học gồm hai tập (cùng các đồng tác giả Trần Văn Bính và Hà Minh Đức) giữ một vị trí đặc biệt, cả về giá trị học thuật lẫn ý nghĩa lịch sử. Xuất bản lần đầu năm 1965 tại Nhà xuất bản Giáo dục, công trình tiếp tục được phát triển trong bộ “Lý luận văn học” gồm hai tập, do Nhà xuất bản Đại học và Trung học chuyên nghiệp ấn hành năm 1980 và 1985.

Phó Giáo sư, Nhà giáo Ưu tú Lê Bá Hán tại lễ bảo vệ luận văn Thạc sĩ khóa 4, chuyên ngành lý thuyết và lịch sử văn học.
Qua các lần xuất bản, chỉnh lý và phát triển, bộ sách trình bày có hệ thống những vấn đề nền tảng của lý luận văn học: bản chất xã hội và thẩm mỹ của văn học; chức năng nhận thức, giáo dục và thẩm mỹ; lý thuyết về hình tượng; các phương diện nội dung và hình thức của tác phẩm; cốt truyện, nhân vật, kết cấu và các thể loại văn học. Bằng việc hệ thống hóa những phạm trù, khái niệm và nguyên lý cơ bản, công trình giúp người học tiếp cận tác phẩm không chỉ bằng cảm nhận mà còn bằng tri thức, phương pháp và năng lực phân tích khoa học.
Đây là bộ giáo trình Lý luận văn học đầu tiên ở Việt Nam, phục vụ công tác giảng dạy, nghiên cứu và bồi dưỡng giáo viên văn học, đồng thời đặt nền móng cho việc biên soạn và phát triển các giáo trình Lý luận văn học về sau của nhiều nhà khoa học khác. Với những đóng góp đó, bộ sách đã trở thành một dấu mốc quan trọng trong quá trình hình thành và phát triển hoạt động nghiên cứu, giảng dạy lý luận văn học ở nước ta.
Đối với nhiều thế hệ sinh viên ngành Văn, giảng viên và người nghiên cứu, Cơ sở lý luận văn học không chỉ là một tài liệu học tập, mà thực sự đã trở thành cuốn sách gối đầu giường, đồng hành cùng họ trên con đường tìm hiểu bản chất, chức năng và quy luật của văn học. Sự gắn bó ấy phản ánh sức ảnh hưởng sâu rộng của công trình trong đời sống học thuật, đồng thời cho thấy dấu ấn bền sâu của Phó Giáo sư, Nhà giáo Ưu tú Lê Bá Hán trong sự nghiệp đào tạo nhiều thế hệ người dạy và người nghiên cứu văn học.
Một công trình ra đời trong một thời điểm lịch sử nhất định, nhưng những giá trị mà nó tạo dựng có thể vượt qua giới hạn của thời gian. Với Cơ sở lý luận văn học, những tri thức được hệ thống hóa trong sách không dừng lại ở thế hệ người biên soạn hay người học đầu tiên, mà tiếp tục được kế thừa, phát triển trong các giáo trình và công trình nghiên cứu về sau. Chính sự tiếp nối ấy đã làm nên sức sống lâu bền của bộ sách, đồng thời khẳng định đóng góp có ý nghĩa nền tảng của Phó Giáo sư, Nhà giáo Ưu tú Lê Bá Hán đối với lịch sử lý luận văn học Việt Nam.
Từ điển thuật ngữ văn học – công trình có sức sống lâu bền
Một dấu ấn nổi bật khác trong sự nghiệp khoa học của thầy là quá trình xây dựng và phát triển “Từ điển thuật ngữ văn học”. Tiền thân của cuốn từ điển là “Thuật ngữ nghiên cứu văn học”, do thầy khởi xướng và chủ biên, xuất bản tại Trường đại học Sư phạm Vinh năm 1974.
Gần hai thập niên sau, năm 1992, trên cơ sở kế thừa và phát triển công trình ban đầu, “Từ điển thuật ngữ văn học” do Lê Bá Hán, Trần Đình Sử và Nguyễn Khắc Phi đồng chủ biên được Nhà xuất bản Giáo dục ấn hành. Đây không đơn thuần là sự mở rộng một tài liệu thuật ngữ trước đó, mà còn là bước tiến quan trọng trong việc hệ thống hóa tri thức chuyên ngành, đáp ứng ngày càng đầy đủ hơn yêu cầu của hoạt động nghiên cứu, giảng dạy và học tập văn học. Qua nhiều lần tái bản, chỉnh lý và bổ sung, cuốn từ điển không ngừng được hoàn thiện, phong phú hơn về nội dung và phạm vi thuật ngữ. Toàn bộ quá trình đó cho thấy sự bền bỉ trong lao động khoa học, tầm nhìn học thuật và tâm huyết của thầy đối với việc xây dựng nền tảng tri thức cho nghiên cứu và giảng dạy văn học ở Việt Nam.

Phó Giáo sư, Nhà giáo Ưu tú Lê Bá Hán.
Được biên soạn trên cơ sở nhãn quan khoa học sắc bén và tinh thần làm việc cẩn trọng, “Từ điển thuật ngữ văn học” đã đem đến cho giới nghiên cứu, giảng dạy và phê bình văn học một công cụ tra cứu có tính hệ thống, góp phần tạo nên tiếng nói khái niệm chung trong trao đổi học thuật.
Với hơn 300 thuật ngữ được tập hợp, giải thích và hệ thống hóa, cuốn từ điển không chỉ cung cấp tri thức về các khái niệm, phạm trù và phương pháp nghiên cứu văn học, mà còn giúp người đọc hiểu rõ nội hàm, phân biệt các thuật ngữ và vận dụng chúng chính xác trong hoạt động chuyên môn. Qua đó, công trình góp phần quan trọng vào việc xây dựng và phát triển ngôn ngữ khoa học của ngành. Từ sinh viên, giảng viên, nhà nghiên cứu đến giáo viên phổ thông và những người yêu văn chương, nhiều đối tượng độc giả đã tìm thấy ở đây một tài liệu tham khảo đáng tin cậy. Qua nhiều lần tái bản và chỉnh lý, “Từ điển thuật ngữ văn học” tiếp tục được sử dụng rộng rãi, khẳng định giá trị và sức sống lâu bền trong đời sống học thuật và giáo dục.
Đặt bên cạnh “Cơ sở lý luận văn học”, cuốn từ điển cho thấy một nét nổi bật trong tư duy khoa học của Phó Giáo sư, Nhà giáo Ưu tú Lê Bá Hán: coi trọng nền tảng khái niệm, tính hệ thống và độ chính xác của tri thức. Nếu giáo trình giúp người học nắm những nguyên lý cơ bản, thì từ điển giúp họ hiểu sâu hơn các thuật ngữ, phạm trù và cách vận dụng chúng trong hoạt động học thuật. Cả hai cùng góp phần củng cố nền tảng tri thức của lý luận văn học Việt Nam hiện đại. Hai công trình, với chức năng khác nhau nhưng bổ sung cho nhau, đã đồng hành cùng nhiều thế hệ học văn và nghiên cứu văn học. Cùng với những đóng góp khác, chúng đã góp phần củng cố nền tảng tri thức và thúc đẩy sự phát triển của lý luận văn học Việt Nam hiện đại.
Một số công trình nghiên cứu lý luận và phê bình văn học tiêu biểu
Bên cạnh các giáo trình và công trình từ điển có giá trị nền tảng, Phó Giáo sư, Nhà giáo Ưu tú Lê Bá Hán còn để lại nhiều công trình thể hiện sự phong phú trong hướng nghiên cứu và khả năng gắn kết lý luận với thực tiễn văn học, đời sống. Đặc biệt, trong giai đoạn đầu của công cuộc Đổi mới, thầy đã kịp thời tổng hợp, nghiên cứu và chủ biên những công trình lý luận gắn với các vấn đề đang được đặt ra trong đời sống văn nghệ, góp phần vào quá trình đổi mới tư duy lý luận và sự phát triển của văn học nghệ thuật nước nhà.
Ngay từ năm 1974, thầy đã xuất bản “Những bức thư văn học” (Nhà xuất bản Nghệ An), cuốn sách trình bày những kiến thức cơ bản, phổ thông về văn học bằng hình thức diễn đạt dễ hiểu. Năm 1986, thầy tham gia biên soạn công trình “Phấn đấu sáng tạo theo đường lối văn nghệ của Đảng”. Đến năm 1988, hai tập “Phân tích thơ văn Chủ tịch Hồ Chí Minh” do thầy chủ biên tiếp tục đóng góp kiến thức, phương pháp đối với việc nghiên cứu, phân tích và khám phá giá trị của các tác phẩm văn học tiêu biểu.
Đặc biệt, trong những năm đầu của công cuộc Đổi mới, thầy đã chủ biên công trình cấp Bộ “Về một số vấn đề lý luận văn nghệ được tranh luận qua công cuộc Đổi mới 1987–1992” (1994). Công trình thể hiện sự nhạy bén của thầy trước những vấn đề lý luận đang được đặt ra trong đời sống văn nghệ, đồng thời cho thấy nỗ lực tổng hợp, nghiên cứu và góp phần định hướng tư duy lý luận trong một giai đoạn chuyển biến quan trọng của văn học nghệ thuật nước nhà. Năm 1998, thầy chủ biên công trình “Tinh hoa Thơ mới – Thẩm bình và suy ngẫm” (Nhà xuất bản Giáo dục), với sự tham gia biên soạn của Lê Quang Hưng và Chu Văn Sơn. Qua việc nghiên cứu, thẩm bình các tác phẩm tiêu biểu, công trình góp phần khẳng định những giá trị đặc sắc của phong trào Thơ mới và nhìn nhận, đánh giá lại vị trí của phong trào này trong tiến trình văn học Việt Nam hiện đại.
Nhìn tổng thể, những công trình ấy cho thấy sự nghiệp khoa học của Phó Giáo sư, Nhà giáo Ưu tú Lê Bá Hán không chỉ đóng góp vào việc xây dựng nền tảng giáo trình và hệ thống thuật ngữ của ngành, mà còn gắn bó chặt chẽ với những vấn đề lý luận, thực tiễn sáng tác, phê bình và sự vận động của đời sống văn học Việt Nam. Những đóng góp ấy là kết quả của nhiều thập niên lao động khoa học nghiêm túc, đồng thời thể hiện tâm huyết và trách nhiệm của thầy đối với sự phát triển của nền văn học dân tộc.
Nghiên cứu văn học, văn hóa và con người xứ Nghệ
Tâm huyết học thuật của Phó Giáo sư, Nhà giáo Ưu tú Lê Bá Hán không chỉ dành cho giáo trình và công trình thuật ngữ. Thầy còn quan tâm đến những vấn đề rộng hơn của văn học, văn hóa và con người, đặc biệt là những vấn đề gắn với quê hương Nghệ An - miền đất đã gắn bó với phần lớn cuộc đời nghề nghiệp của thầy.
Trong giai đoạn 1996–2000, thầy chủ nhiệm đề tài khoa học cấp tỉnh Con người Nghệ An trước yêu cầu của sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Hướng nghiên cứu ấy thể hiện mối quan tâm của một trí thức luôn đau đáu với quê hương: nhận diện những phẩm chất, giá trị truyền thống của con người xứ Nghệ, đồng thời suy nghĩ về việc phát huy các giá trị ấy trước những yêu cầu mới của xã hội.

Vợ chồng Phó Giáo sư, Nhà giáo Ưu tú Lê Bá Hán.
Nghiên cứu về con người Nghệ An không chỉ là một cuộc trở về với cội nguồn, mà còn là cách đưa tri thức đến gần hơn với đời sống. Ở đó, khoa học vừa giúp nhận thức những giá trị văn hóa-xã hội, vừa hướng tới các vấn đề thiết thực của địa phương và đất nước.
Thầy cũng quan tâm đến tư tưởng Hồ Chí Minh, nhất là những quan điểm về văn hóa, văn nghệ và giáo dục. Quan niệm văn hóa, văn nghệ là một mặt trận, người nghệ sĩ là chiến sĩ trên mặt trận ấy, đặt ra yêu cầu về trách nhiệm xã hội và tinh thần phụng sự trong sáng tạo, về vai trò của văn chương, trách nhiệm của người làm khoa học và sứ mệnh của người thầy.
Nhìn tổng thể, các hướng nghiên cứu của Phó Giáo sư, Nhà giáo Ưu tú Lê Bá Hán cho thấy sự kết hợp giữa tư duy lý luận, sự quan tâm đến thực tiễn văn học và ý thức trách nhiệm với cộng đồng. Đó là một di sản học thuật có chiều sâu, đồng thời mang đậm dấu ấn của người trí thức xứ Nghệ luôn nặng lòng với quê hương, đất nước.
Mang thơ ca đến với công chúng trong những năm chiến tranh
Bên cạnh những đóng góp học thuật có giá trị lâu dài, trong những năm chiến tranh, Phó Giáo sư, Nhà giáo Ưu tú Lê Bá Hán còn trực tiếp đưa văn chương, thơ ca đến với đời sống. Hoạt động ấy diễn ra trong một hoàn cảnh lịch sử đặc biệt: miền bắc đối mặt với chiến tranh phá hoại, nhiều cơ sở giáo dục phải sơ tán, thầy và trò học tập, làm việc giữa muôn vàn thiếu thốn. Trong hoàn cảnh ấy, thơ ca không chỉ là đối tượng thưởng thức, mà còn là nguồn nâng đỡ tinh thần.
Thầy đã đến nhiều địa phương, cơ sở sản xuất và đơn vị bộ đội để nói chuyện về thơ, đặc biệt là thơ miền bắc trong kháng chiến chống Mỹ. Những buổi nói chuyện ấy đưa văn chương ra khỏi khuôn khổ giảng đường, đến với người lao động, chiến sĩ và đồng bào – những con người đang sống giữa thử thách khốc liệt của chiến tranh.
Qua thơ Tố Hữu, Chế Lan Viên, Huy Cận và những tiếng thơ tiêu biểu của thời đại, người nghe có dịp cảm nhận sức mạnh tinh thần của văn chương, tình yêu quê hương đất nước và niềm tin vào ngày chiến thắng. Giữa những năm tháng bom đạn, thiếu thốn và chia ly, việc bình giảng, trao đổi về thơ không đơn thuần là một hoạt động văn hóa. Đó còn là cách bồi đắp đời sống tinh thần, khơi dậy tình cảm cộng đồng và nâng đỡ niềm tin bằng sức mạnh của ngôn từ nghệ thuật.
Những chuyến đi ấy cho thấy một phương diện đẹp trong con người Phó Giáo sư, Nhà giáo Ưu tú Lê Bá Hán: tri thức văn học không chỉ thuộc về sách vở hay giảng đường, mà cần được sẻ chia với công chúng, đến với con người trong chính hoàn cảnh sống của họ.
Nếu các công trình lý luận thể hiện chiều sâu tư duy và năng lực hệ thống hóa tri thức của thầy, thì những buổi nói chuyện về thơ giữa năm tháng chiến tranh lại cho thấy trái tim của một người trí thức luôn hướng về nhân dân. Ở đó, nhà lý luận không đứng ngoài cuộc sống; thầy mang văn chương đến với mọi người như mang đến một nguồn sức mạnh tinh thần. Đó là một dấu ấn giàu ý nghĩa trong hành trình cống hiến của thầy.
Người thầy nghiêm cẩn, tận tâm và giàu tình nghĩa
Tầm vóc của Phó Giáo sư, Nhà giáo Ưu tú Lê Bá Hán không chỉ được ghi nhận qua những công trình khoa học, mà còn sống động trong ký ức của nhiều thế hệ học trò và đồng nghiệp. Không chỉ ở Trường đại học Sư phạm Vinh, trong những năm đầu sau ngày giải phóng, thầy còn được mời thỉnh giảng tại nhiều trường đại học ở Huế, Quy Nhơn và Thành phố Hồ Chí Minh. Ở những nơi thầy từng giảng dạy, nhiều thế hệ sinh viên vẫn lưu truyền ấn tượng về phong cách giảng bài cuốn hút, cùng giọng nói đầm ấm, hùng hồn và sức truyền cảm khó quên của thầy. Với họ, thầy không chỉ là một học giả uyên bác, mà còn là một người thầy có phong thái đĩnh đạc, để lại dấu ấn sâu đậm trong lòng người nghe.
Trong giảng dạy, thầy đề cao sự nghiêm túc, chính xác và chặt chẽ trong tư duy. Mỗi khái niệm, mỗi vấn đề lý luận đều cần được hiểu đến nơi đến chốn; thuật ngữ không thể được sử dụng tùy tiện, lập luận không thể dừng ở cảm tính. Muốn hiểu văn học một cách thấu đáo, người học không thể chỉ dựa vào cảm xúc nhất thời, mà cần có kiến thức nền tảng, năng lực phân tích và sự trung thực trước đối tượng nghiên cứu. Từ cách lựa chọn từ ngữ đến cách triển khai ý tưởng, thầy luôn coi trọng sự chuẩn xác và mạch lạc – những phẩm chất làm nên nền nếp của tư duy khoa học. Vì thế, giờ giảng của thầy không chỉ truyền đạt kiến thức mà còn rèn luyện phương pháp tư duy, thái độ học tập và ý thức nghề nghiệp.
Đằng sau phong thái nghiêm nghị của nhà giáo là sự quan tâm chân thành dành cho học trò và đồng nghiệp. Những năm tháng ở Trường đại học Sư phạm Vinh không chỉ có bài giảng và công việc, mà còn có những sẻ chia trong đời sống thiếu thốn, những lời động viên giữa lúc khó khăn, những nỗi niềm không phải lúc nào cũng dễ nói thành lời. Những ai từng gắn bó với thầy đều có thể cảm nhận tình yêu sâu nặng thầy dành cho Khoa Văn và mong ước để khoa luôn “hồng hào, khỏe mạnh” – một cách nói giản dị mà chứa chan trách nhiệm, ân tình.
Đối với nhiều thế hệ học trò, thầy là người khơi dậy tình yêu văn chương, nhắc họ nghiêm túc với tri thức và tiếp thêm sức bền trên con đường học thuật. Những bài học về sự cẩn trọng trong tư duy, lòng tận tụy với nghề và trách nhiệm với người học vẫn tiếp tục theo họ sau khi rời giảng đường. Có những người thầy không chỉ để lại kiến thức trong vở ghi, mà còn để lại trong học trò một chuẩn mực để soi vào suốt cuộc đời. Ở Phó Giáo sư Nhà giáo Ưu tú Lê Bá Hán, sự nghiêm cẩn của nhà khoa học hòa quyện với lòng tận tâm của nhà giáo, tạo nên một nhân cách được đồng nghiệp kính trọng và học trò yêu quý. Thời gian có thể làm phai mờ những chi tiết của một giờ giảng, nhưng khó làm phai nhạt cảm giác được học, được nâng đỡ và được truyền cảm hứng từ một người thầy như thế.
Tình cảm và sự kính trọng ấy còn được thể hiện sâu sắc trong ngày tiễn biệt thầy. Tang lễ có rất đông đồng nghiệp, học trò và những người từng gắn bó với thầy đến đưa tiễn; hàng trăm vòng hoa được gửi đến từ khắp mọi miền đất nước. Trong niềm tiếc thương của những người có mặt và qua những vòng hoa từ xa gửi về, có thể cảm nhận được tình cảm sâu nặng, lòng biết ơn và sự kính trọng mà nhiều thế hệ đã dành cho thầy. Đó là tình cảm dành cho một người thầy đã để lại dấu ấn không chỉ trong học thuật, mà còn trong cuộc đời của biết bao người.
“Nhà giáo ưu tú Lê Bá Hán – Văn và đời”: Lời tri ân khi thầy còn sống
Một dấu mốc đặc biệt trong việc ghi nhận sự nghiệp và nhân cách của Phó Giáo sư, Nhà giáo Ưu tú Lê Bá Hán là sự ra đời của tập sách “Nhà giáo Ưu tú Lê Bá Hán – Văn và đời” vào năm 2006, chỉ ít lâu trước khi Thầy qua đời.
Tập sách quy tụ những bài viết, hồi ức và suy ngẫm của đồng nghiệp, bạn bè, gia đình, các nhà nghiên cứu và nhiều thế hệ học trò. Qua những góc nhìn riêng mà gặp gỡ trong lòng kính trọng, chân dung Phó Giáo sư, Nhà giáo Ưu tú Lê Bá Hán hiện lên không chỉ với tư cách nhà lý luận văn học, nhà giáo và người làm công tác quản lý, mà còn như một đồng nghiệp, một người bạn, một con người gần gũi trong đời thường.
Những trang viết ấy ghi lại tình cảm dành cho một người làm khoa học tận tụy, một nhà giáo nghiêm túc với nghề và một trí thức luôn ý thức về trách nhiệm của mình. Đồng thời, chúng cho thấy dấu ấn thầy để lại trong cuộc đời những người từng làm việc, học tập và đi cùng thầy qua nhiều chặng đường.
Điều khiến tập sách trở nên đặc biệt là nó được xuất bản khi thầy còn sống. Vì thế, Văn và đời không chỉ là một cuốn sách lưu niệm hay một hoạt động tưởng niệm; đó còn là lời tri ân được trao đến đúng người, đúng lúc – để thầy có thể cảm nhận tình cảm, sự quý trọng và lòng biết ơn của đồng nghiệp, học trò dành cho mình. Nghĩ đến điều ấy, hai chữ “tri ân” dường như trở nên gần gũi và ấm áp hơn bao giờ hết.
Hai mươi năm sau, tập sách vẫn là một tư liệu quý giúp các thế hệ sau hiểu thêm về một nhà giáo, nhà khoa học đã dành phần lớn cuộc đời cho lý luận văn học và giáo dục đại học. Qua những hồi ức và câu chuyện riêng, chân dung thầy hiện lên đầy đặn hơn: một học giả có đóng góp lớn, một người thầy có trách nhiệm, một đồng nghiệp giàu tình nghĩa và một con người đã để lại dấu ấn sâu sắc trong lòng những người từng gặp gỡ, gắn bó với mình.
Một gia đình trí thức và sự tiếp nối của những giá trị giáo dục
Cùng người bạn đời – cô giáo Nguyễn Thị Lộc, thầy đã xây dựng một gia đình trí thức mà các thế hệ đều gắn bó với học tập, nghiên cứu và lao động chuyên môn. Câu chuyện 5 cha con trong gia đình đều là Giáo sư, Phó Giáo sư hoặc Tiến sĩ là một dấu ấn đáng quý, cho thấy tri thức và tinh thần hiếu học đã được vun bồi bền bỉ trong nếp nhà.
Các thành viên trong gia đình tiếp nối con đường học thuật và chuyên môn ở những lĩnh vực khác nhau, trong đó có Toán học, Việt Nam học, Sân khấu học và Khoa học máy tính. Những thành tựu của các thế hệ không chỉ là niềm tự hào của gia đình, mà còn là một nét đẹp trong câu chuyện về người thầy đã dành cả đời cho sự nghiệp đào tạo con người.
Gia đình ấy gợi nhắc một giá trị bền vững trong cuộc đời thầy: giáo dục không chỉ diễn ra trên bục giảng, mà còn được vun đắp từ nếp sống, thái độ đối với tri thức và sự kiên trì trong lao động mỗi ngày. Tinh thần hiếu học, sự nghiêm túc trong công việc và ý thức cống hiến – những điều thầy bền bỉ thực hành trong đời mình – cũng được tiếp nối qua các thế hệ.
Một tượng đài lý luận văn học còn mãi với thời gian
Hai mươi năm đã trôi qua kể từ ngày thầy đi xa. Thời gian có thể làm phai mờ nhiều dấu tích, nhưng những giá trị mà Phó Giáo sư, Nhà giáo Ưu tú Lê Bá Hán để lại vẫn hiện diện trong đời sống học thuật, trong sự nghiệp giáo dục và trong ký ức trân trọng của các thế hệ đồng nghiệp, học trò. Di sản ấy không chỉ được lưu giữ trong những công trình khoa học, mà còn trong những bài giảng, những kỷ niệm về một người thầy tận tụy và trong tình cảm mà thầy đã trao gửi cho học trò, đồng nghiệp và quê hương.
Phó Giáo sư, Nhà giáo Ưu tú Lê Bá Hán là một trong số ít những tên tuổi lớn của lý luận văn học Việt Nam. Gọi thầy là một tượng đài lý luận văn học Việt Nam không chỉ là sự ghi nhận những đóng góp học thuật có giá trị lâu bền, mà còn là sự trân trọng đối với một cuộc đời tận tụy với khoa học, giáo dục và những giá trị tinh thần của dân tộc.
Thầy đã đi xa, nhưng những trang sách thầy để lại vẫn tiếp tục được mở ra; những tri thức thầy góp phần xây dựng vẫn được truyền dạy và bồi đắp qua các thế hệ. Tấm gương về một đời tận tụy với lý luận văn học và sự nghiệp giáo dục vẫn còn nguyên ý nghĩa đối với hôm nay và mai sau. Có những người thầy không còn hiện diện giữa chúng ta, nhưng vẫn đồng hành cùng các thế hệ sau qua sách vở, ký ức và những giá trị bền lâu mà họ đã trao truyền. Với Phó Giáo sư, Nhà giáo Ưu tú Lê Bá Hán, sự đồng hành ấy vẫn đang tiếp diễn.
Xin kính cẩn tưởng nhớ Phó Giáo sư Nhà giáo Ưu tú Lê Bá Hán – người thầy lớn, học giả uyên thâm và một tượng đài của lý luận văn học Việt Nam.
