Thay đổi tư duy đầu tư cho khoa học cơ bản

Chính sách học bổng mới thúc đẩy phát triển nguồn nhân lực khoa học - công nghệ chất lượng cao. Ảnh minh họa: INT

“Cú hích” chiến lược cho các ngành nền tảng

GS.TSKH Bùi Văn Ga - nguyên Thứ trưởng Bộ GD&ĐT nhận định, Nghị định 179 là quyết sách lớn của Chính phủ trong đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao. Dù năm nay nghị định mới bắt đầu có hiệu lực nhưng hiệu quả của nó có thể nhìn thấy từ chính bài học của ngành sư phạm trước đây.

“Trước khi có chủ trương miễn học phí, cấp học bổng cho sinh viên sư phạm thì ngành này tuyển sinh khó khăn. Thí sinh vẫn xem đây là lựa chọn cuối cùng, nhưng sau khi có chủ trương hỗ trợ đào tạo ngành sư phạm, tỉ lệ chọi tăng cao, điểm đầu vào sư phạm một số ngành cao chót vót, thu hút được thí sinh giỏi vào học”, GS.TSKH Bùi Văn Ga cho biết.

Đối với các ngành khoa học cơ bản và khoa học công nghệ, theo GS Bùi Văn Ga, nhiều năm qua các trường đại học vẫn nỗ lực tuyên truyền về nhu cầu lao động, các chế độ khuyến khích sinh viên khi học tại trường nhưng hiệu quả chưa như mong đợi.

“Cú hích tài chính từ Chính phủ sẽ mang lại hiệu quả đột biến trong công tác tuyển sinh vào các ngành mà xã hội có nhu cầu nhưng các trường khó tuyển sinh”, ông nhấn mạnh.

GS.TSKH Bùi Văn Ga kể lại câu chuyện in đậm trong ký ức: Trong một lần trò chuyện với sinh viên Đại học Harvard, ông hỏi bí quyết học giỏi và thành đạt của họ. Câu trả lời ông nhận được thật giản dị mà sâu sắc: “Chúng em tự học lẫn nhau”.

Tôi thấy đó là sự thật sâu sắc nhất về giáo dục đại học. Mỗi sinh viên giỏi là một hạt nhân lan tỏa, lan tỏa kinh nghiệm học tập, đam mê nghiên cứu, khát vọng vươn tới đỉnh cao tri thức.

Không phải ngẫu nhiên mà các trường đại học danh tiếng nhất thế giới sẵn sàng trao những suất học bổng hậu hĩnh nhất để chiêu mộ nhân tài từ khắp nơi. Họ hiểu rằng đầu tư vào sinh viên giỏi chính là đầu tư vào chất lượng của toàn bộ môi trường học thuật”, GS.TSKH Bùi Văn Ga nói.

Là người có nhiều năm làm trong ngành giáo dục và đào tạo, ông Ga cho rằng, Nghị định 179 còn là công cụ điều tiết hiệu quả nguồn nhân lực quốc gia. Nếu để tự phát như xưa sẽ dẫn đến thừa nhân lực ở những ngành xã hội có ít nhu cầu trong khi những ngành chiến lược không đủ nguồn lao động.

Khoa Kỹ thuật Xây dựng, Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật - Đại học Đà Nẵng tổ chức cuộc thi Thực hành Trắc địa.

Thành bại nằm ở các trường và sự chuẩn bị từ phổ thông

Một trong những điểm mới đáng chú ý của Nghị định 179, theo GS.TSKH Bùi Văn Ga là người học ở trường công lập hay tư thục đều được hưởng chính sách hỗ trợ như nhau. Đây là chủ trương rất mới, tạo cơ hội bình đẳng cho mọi sinh viên.

Chính sách này sẽ thúc đẩy các trường đại học công lập cũng như tư thục nâng cấp cơ sở vật chất, nâng cao chất lượng giảng viên, cải tiến chương trình và phương pháp đào tạo để thu hút sinh viên giỏi.

“Bây giờ thành bại của các ngành này nằm trong tay các nhà trường. Để tuyển sinh tốt, tuyển được nhiều thí sinh giỏi, nhà trường cần tuyên truyền về ngành nghề, cơ hội việc làm và đặc biệt nhấn mạnh đến sự quan tâm hỗ trợ tài chính từ Chính phủ thông qua học bổng theo Nghị định 179”, ông Ga nhấn mạnh.

Theo ông, để có nguồn đầu vào tốt cho các trường đại học, bên cạnh chính sách học bổng của Chính phủ, các địa phương cũng cần tập trung nâng cao chất lượng giáo dục phổ thông. “Giáo dục STEM, STEAM cần được phổ cập ở các cấp độ khác nhau trong trường phổ thông. Cần tập cho học sinh có phương pháp tư duy, đam mê khoa học ngay từ nhỏ để nuôi dưỡng nguồn tuyển sinh chất lượng cao cho các trường đại học”, nguyên Thứ trưởng Bộ GD&ĐT kiến nghị.

Theo đó, những nơi có điều kiện nên tổ chức cho học sinh học 2 buổi/ngày, ngoài chương trình sách giáo khoa chuẩn, cần tăng cường kiến thức số, trí tuệ nhân tạo và hoạt động nghiên cứu khoa học để phát triển năng lực tư duy từ sớm.

“Nghị định 179 không chỉ mang ý nghĩa hỗ trợ tài chính đối với người học mà quan trọng hơn là Chính phủ định hướng những ngành nghề mà xã hội đang cần đội ngũ nhân lực chất lượng cao trong những năm sắp tới. Từ đó, thí sinh có thể lựa chọn ngành nghề phù hợp với năng lực sở trường và cơ hội việc làm sau khi tốt nghiệp”, GS.TSKH Bùi Văn Ga nói.

Sinh viên các trường khối kỹ thuật ở Đà Nẵng tham gia cuộc thi Trắc địa: “Đường ngắm tương lai” do Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật tổ chức.

Tạo lực hút mạnh với nhân tài khoa học công nghệ

PGS.TS Ngô Tứ Thành - Viện Công nghệ thông tin (Học viện Phụ nữ Việt Nam) cho rằng, Nghị định số 179 do Chính phủ ban hành ngày 20/5/2026 quy định chính sách học bổng cho người học các ngành khoa học cơ bản, kỹ thuật then chốt và công nghệ chiến lược có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với giáo dục đại học, khoa học công nghệ và chiến lược phát triển nguồn nhân lực quốc gia trong bối cảnh AI, bán dẫn và chuyển đổi số đang phát triển mạnh mẽ hiện nay.

Điểm nổi bật đầu tiên của Nghị định là thay đổi tư duy đầu tư cho khoa học cơ bản. Trước đây, nhiều ngành như Toán, Vật lí, Khoa học vật chất hay Kỹ thuật mỏ gặp khó khăn trong thu hút người học do cơ hội tài chính còn hạn chế.

Nay, với việc Nhà nước hỗ trợ học bổng trực tiếp, mức cao nhất lên tới 8,4 triệu đồng/tháng cho nghiên cứu sinh và duy trì hỗ trợ trong nhiều năm, đã phát đi tín hiệu chiến lược rằng khoa học cơ bản không còn bị xem là lĩnh vực “ít giá trị kinh tế” mà chính là nền tảng của AI, bán dẫn và các công nghệ lõi.

Ông cũng đánh giá Nghị định sẽ tạo “cú hích” lớn cho các lĩnh vực AI và công nghệ bán dẫn khi danh mục ngành được hỗ trợ bao gồm Công nghệ thông tin, Máy tính, Điện tử - Viễn thông, Vật liệu, Kỹ thuật cơ khí, vi mạch bán dẫn…

Đây đều là những lĩnh vực nằm ở trung tâm cạnh tranh công nghệ toàn cầu, cho thấy Việt Nam đang chủ động chuẩn bị nguồn nhân lực cho “cuộc đua công nghệ chiến lược” trong tương lai.

Chính sách này đồng thời sẽ tác động mạnh tới lựa chọn ngành nghề của học sinh giỏi. Việc ưu tiên hỗ trợ học sinh đạt giải quốc gia, quốc tế, sinh viên tài năng và người học có thành tích xuất sắc có thể khiến nhiều học sinh thay đổi định hướng, mạnh dạn lựa chọn các ngành khoa học, kỹ thuật thay vì tập trung vào các lĩnh vực kinh tế hay tài chính như trước đây.

Đối với các trường đại học, đặc biệt là khối kỹ thuật và công nghệ, Nghị định mở ra cơ hội lớn để thu hút sinh viên giỏi, mở rộng các chương trình tài năng, thúc đẩy nghiên cứu về AI, bán dẫn và các công nghệ chiến lược, đồng thời hình thành hệ sinh thái nghiên cứu mạnh hơn.

PGS.TS Ngô Tứ Thành nhấn mạnh, ý nghĩa của Nghị định không chỉ dừng ở một chính sách học bổng mà còn thể hiện bước chuyển quan trọng từ tư duy “đào tạo đại trà” sang “đầu tư nhân tài khoa học công nghệ chiến lược”.

Nếu được triển khai hiệu quả, Nghị định có thể góp phần hình thành đội ngũ kỹ sư, nhà khoa học mới cho Việt Nam trong 10 - 20 năm tới, tương tự cách Hàn Quốc và Trung Quốc từng đầu tư mạnh cho STEM và công nghiệp bán dẫn.

Động lực phát triển nhân lực khoa học sự sống chất lượng cao

Riêng với lĩnh vực Sinh học và Sinh học ứng dụng, PGS.TS Phạm Thành - Trưởng khoa Sinh học, Trường Đại học Sư phạm, Đại học Huế cho rằng, Nghị định 179 có ý nghĩa đặc biệt quan trọng khi lần đầu tiên Nhà nước sử dụng chính sách học bổng như một công cụ định hướng phát triển nguồn nhân lực cho các ngành khoa học sự sống.

Việc hỗ trợ người học từ bậc đại học đến sau đại học sẽ góp phần thu hút sinh viên giỏi vào các chuyên ngành nền tảng như sinh học phân tử, di truyền học, sinh thái học, đồng thời tạo điều kiện hình thành đội ngũ nghiên cứu trẻ có trình độ cao.

Đối với lĩnh vực Sinh học ứng dụng, theo PGS.TS Phạm Thành, Nghị định mở ra cơ hội thúc đẩy mạnh các lĩnh vực then chốt như công nghệ sinh học nông nghiệp, chọn giống bằng chỉ thị phân tử, phát triển dược liệu và các sản phẩm chăm sóc sức khỏe từ tài nguyên bản địa, cũng như công nghệ sinh học công nghiệp và môi trường.

Chính sách không chỉ góp phần nâng cao năng lực nghiên cứu mà còn thúc đẩy chuyển giao công nghệ, thương mại hóa các sản phẩm sinh học, qua đó khai thác hiệu quả tiềm năng đa dạng sinh học của Việt Nam, hướng tới phát triển kinh tế sinh học bền vững và gia tăng giá trị trong chuỗi sản xuất nông nghiệp - y sinh.