Thế giới sẽ diệt vong vào ngày 13/11/2026, điều gì khiến nhà khoa học từng tin vào lời tiên tri này?

Tuy nhiên, thực tế đã chứng minh dự báo này sai lệch nghiêm trọng, đồng thời cho thấy những hạn chế của việc dự đoán tương lai chỉ dựa trên xu hướng dân số trong quá khứ.

Dự báo từng được đánh giá nghiêm túc nhưng vấp phải nhiều phản biện

Khi nghiên cứu được công bố, thế giới đang đối mặt với những lo ngại ngày càng lớn về tình trạng bùng nổ dân số. Công trình của  Heinz von Foerster vì thế nhanh chóng thu hút sự chú ý và góp thêm cơ sở cho các cuộc tranh luận về kiểm soát gia tăng dân số.

Trong cuộc trao đổi với The New York Times khi đó, Heinz von Foerster cho biết, nghiên cứu của ông sẽ làm gia tăng tranh luận về việc liệu nhân loại đã đến lúc cần có biện pháp kiểm soát tốc độ tăng dân số hay chưa.

Dù vậy, không phải giới khoa học nào cũng đồng tình với phương pháp và kết luận của nhóm nghiên cứu. Nhiều nhà toán học và chuyên gia nhân khẩu học đã chỉ trích công trình là thiếu cơ sở, thậm chí “vô lý một cách hiển nhiên”.

Một trong những điểm gây tranh cãi là phương trình dự báo tốc độ tăng dân số ngày càng nhanh, đến mức khoảng thời gian để dân số tăng gấp đôi có thể ngắn hơn cả 9 tháng – thời gian một em bé phát triển trong bụng mẹ.

Các chuyên gia cũng cho rằng việc dự báo dân số toàn cầu cần tính đến đặc điểm của từng quốc gia. Những yếu tố kinh tế - xã hội có thể khiến tốc độ tăng dân số khác biệt đáng kể giữa các nước, khu vực và châu lục. Vì vậy, việc áp dụng một xu hướng chung cho toàn nhân loại có thể dẫn đến sai lệch.

Dù tồn tại nhiều hạn chế, mô hình của Heinz von Foerster vẫn duy trì sức ảnh hưởng trong một thời gian dài. Theo nhà sử học Alan MacEachern thuộc Đại học Western, phương trình này từng đưa ra những dự báo dân số chính xác hơn phần lớn mô hình nhân khẩu học khác trong thập niên 1970 và 1980.

Dự báo dân số khiến thế giới lo ngại suốt nhiều thập kỷ. Ảnh minh họa.

Tỷ lệ sinh giảm khiến dự báo ngày tận thế đi chệch hướng

Độ chính xác của mô hình bắt đầu suy giảm từ thập niên 1990. Đến năm 2000, dự báo dân số của Heinz von Foerster đã cao hơn thực tế khoảng 1 tỷ người.

Hiện nay, tỷ lệ sinh toàn cầu chỉ còn khoảng một nửa so với năm 1960. Diễn biến này cho thấy xu hướng gia tăng dân số không thể tiếp tục duy trì theo mô hình được xây dựng từ dữ liệu lịch sử trước đó.

Javier Birchenall, nhà kinh tế học tại Đại học California, Santa Barbara, nhận định sự thất bại của phương trình năm 1960 là lời cảnh báo về những rủi ro khi dự đoán tương lai bằng cách kéo dài các xu hướng từng xuất hiện trong những giai đoạn lịch sử đặc biệt.

Ông đưa ra một ví dụ giả định: Nếu lấy tỷ lệ suy giảm dân số tự nhiên hằng năm của Nhật Bản hiện nay, ở mức 0,77%, làm xu hướng chung và kéo dài trên toàn thế giới, nhân loại có thể dự đoán Trái đất sẽ không còn người sinh sống vào ngày 5/5/3108.

Hình ảnh trong phim "2012".

Ví dụ này cho thấy những dự báo về tương lai dân số có thể thay đổi đáng kể tùy thuộc vào giả định và dữ liệu được sử dụng. Một xu hướng đúng ở một quốc gia hoặc trong một giai đoạn nhất định không nhất thiết sẽ tiếp tục duy trì trên phạm vi toàn cầu.

Dự báo về ngày tận thế năm 2026 đã không trở thành hiện thực. Tuy nhiên, câu chuyện về phương trình của Von Foerster vẫn là lời nhắc nhở rằng các mô hình toán học, dù có thể đưa ra kết quả chính xác trong một thời gian, không đủ để khẳng định tương lai nếu bỏ qua những biến động về kinh tế, xã hội và nhân khẩu học.