Thế giới thời đàm: Triển vọng mong manh

Sức ép từ chức đối với Thủ tướng Starmer gia tăng sau cuộc bầu cử địa phương hồi tháng 5, khi Công đảng mất hàng trăm ghế hội đồng vào tay đảng Cải cách nước Anh (Reform UK) và đảng Xanh theo đường lối cánh tả. Công đảng cũng đánh mất vị thế thống trị lâu năm tại xứ Wales và thất bại trước đảng Dân tộc Scotland tại cơ quan lập pháp Scotland ở Edinburgh. Những người phản đối cho rằng, ông Starmer đã mắc phải một chuỗi sai lầm, từ việc cắt giảm trợ cấp an sinh đến những tranh cãi quanh kế hoạch chi tiêu quốc phòng. Việc ông Starmer có xu hướng xích lại gần EU cũng là mục tiêu công kích của phe đối lập, nhất là từ đảng Reform UK - đảng chống nhập cư do ông Nigel Farage dẫn dắt.

Vì lẽ đó, việc ông Starmer từ chức ngay trước thềm nước Anh đánh dấu tròn 10 năm Brexit đã gây ra sự thất vọng với không ít người - vốn đang lạc quan trước sự xích lại gần nhau giữa Anh và EU thời gian gần đây.

Thủ tướng Anh Keir Starmer tuyên bố từ chức bên ngoài số 10 phố Downing, London, ngày 22-6. Ảnh: AP

Quan hệ giữa Anh và EU đã trải qua một thập kỷ đầy biến động. Từ cú sốc của cuộc trưng cầu dân ý ngày 23-6-2016, đến việc Anh chính thức rời khỏi EU năm 2020 và việc thực hiện một thỏa thuận thương mại mới, các cuộc trao đổi giữa London và Brussels thường xuyên biến thành cuộc đấu tranh quyền lực.

Đỉnh điểm của những căng thẳng này là cuộc khủng hoảng Nghị định thư Bắc Ireland. Nghị định thư Bắc Ireland là một phần quan trọng trong thỏa thuận Brexit, cho phép vùng Bắc Ireland thuộc Anh vẫn nằm trong thị trường hàng hóa chung của EU nhằm tránh tạo ra một biên giới cứng trên đảo Ireland. Tuy nhiên, việc thực thi nghị định này đã dẫn tới tình trạng chia cắt về mặt thủ tục giữa Bắc Ireland với phần còn lại của Anh. Tranh chấp này đã được giải quyết một phần với việc Khung thỏa thuận Windsor có hiệu lực vào tháng 10-2023, giúp ổn định biên giới biển Ireland thông qua một hệ thống thực dụng gồm "làn đường xanh và làn đường đỏ".

Nhưng kể từ khi ông Keir Starmer trở thành chủ nhân ngôi nhà số 10 phố Downing vào tháng 7-2024, Anh đã cho thấy nhiều dấu hiệu hòa giải với EU, trái ngược với nhiều năm căng thẳng mà các chính phủ Bảo thủ tiền nhiệm để lại. Thủ tướng Starmer chủ trương khởi động lại cuộc cải tổ toàn diện quan hệ ngoại giao với EU, kết hợp với việc khôi phục hợp tác trong các lĩnh vực quốc phòng, an ninh mạng và nghiên cứu khoa học, đặc biệt là thông qua việc Anh quay trở lại các chương trình Horizon Europe và Copernicus vào năm 2024. Sự xích lại gần nhau này đã thành hiện thực vào tháng 5-2025, với việc các nhà lãnh đạo Anh và châu Âu đã ký kết một thỏa thuận hợp tác quốc phòng và an ninh, chính thức hóa một thỏa thuận chính trị về nghề cá và mở đường cho sự hợp tác mới.

Sự “tan băng” trong quan hệ giữa Anh và EU bắt đầu mang lại kết quả. Tháng 12-2025, Anh và EU chính thức ký kết thỏa thuận đưa London quay trở lại chương trình trao đổi giáo dục Erasmus+, bắt đầu từ ngày 1-1-2027. Sự kiện này đánh dấu bước ngoặt lớn, đảo ngược quyết định rời khỏi chương trình này do hệ quả của Brexit.

Hàng nghìn người biểu tình ủng hộ EU kêu gọi Anh tái gia nhập EU. Một tấm biển ghi "Tái gia nhập EU, Brexit đã thất bại" vào ngày 28-9-2024 tại London. Ảnh: nouvelobs.com

Tuy nhiên, sự hòa giải này vẫn còn khá mong manh. Trong nước, Brexit vẫn là một vấn đề vô cùng nhạy cảm và gây chia rẽ sâu sắc. Theo một nghiên cứu gần đây, 57% dân số Anh tin rằng Brexit là một quyết định tồi tệ. Quan điểm này thậm chí còn được chia sẻ trong nội bộ Công đảng của ông Starmer, nơi ngày càng nhiều người gọi Brexit là "sai lầm thảm khốc" và ủng hộ việc tái thiết lập quan hệ trong tương lai.

Nhưng mọi chuyện không đơn giản như vậy. Tiếp cận đầy đủ thị trường EU đòi hỏi đồng thuận từ cả hai phía, đi kèm nhiều điều kiện. EU muốn bảo vệ thị trường chung trước nguy cơ các đối tác bên ngoài chỉ chọn những phần có lợi cho họ mà từ chối gánh vác nghĩa vụ. Một số nhà ngoại giao tin rằng, đơn xin gia nhập EU mới của Anh có thể được các nước thành viên hoan nghênh, nhưng sẽ diễn ra trong "điều kiện bình thường" và không có đặc quyền. Trước đây, trong suốt 47 năm là thành viên của EU, Anh được miễn trừ khỏi việc sử dụng đồng euro, chính sách tị nạn và gia nhập Khối Schengen. Quan trọng hơn, nếu tái gia nhập EU, London sẽ mất khoản giảm ngân sách nổi tiếng được thừa hưởng từ thời bà Margaret Thatcher. Theo cựu Ủy viên châu Âu Julian King, việc quay trở lại các quy tắc chung này sẽ khiến Anh phải chi thêm ít nhất 5 tỷ bảng Anh mỗi năm.

Cuối cùng, quá trình bình thường hóa ngoại giao giữa Anh và EU đang bị đe dọa trực tiếp bởi sự thay đổi mạnh mẽ trong cục diện bầu cử Anh. Phe cánh hữu theo chủ nghĩa dân túy, mà tiêu biểu là đảng Reform UK của ông Nigel Farage, vừa đạt được bước đột phá lịch sử trong các cuộc bầu cử địa phương. Đảng Bảo thủ và đảng Reform UK đều tuyên bố sẽ đảo ngược bất kỳ bước đi nào đưa Anh tiến gần hơn tới EU, đồng thời phản đối việc mở lại cuộc tranh luận về Brexit.

Vậy nên, sự “ra đi” của ông Starmer đúng vào thời điểm 10 năm Brexit không chỉ cho thấy sự bất đồng dai dẳng trong lòng nước Anh, mà còn khiến triển vọng xích lại gần nhau giữa London và Brussels trở nên mong manh.

Brexit qua 6 mốc thời gian quan trọng

Ngày 23-6-2016: Trong một cuộc trưng cầu ý dân, người dân Anh đã bỏ phiếu ủng hộ việc Anh rời khỏi EU.

Ngày 29-3-2017: London kích hoạt Điều 50 của Hiệp ước về EU, chính thức mở các cuộc đàm phán rút khỏi EU.

Ngày 31-1-2020: Anh chính thức rời EU sau 47 năm là thành viên.

Ngày 1-1-2021: Giai đoạn chuyển tiếp kết thúc (31-12-2020). Hiệp định Thương mại và Hợp tác, được ký kết ngày 24-12-2020 giữa EU và Anh, bắt đầu có hiệu lực.

Tháng 10-2023: Khung thỏa thuận Windsor có hiệu lực, làm giảm bớt một số căng thẳng liên quan đến quy chế của Bắc Ireland.

Ngày 19-5-2025: London và Brussels tổ chức Hội nghị thượng đỉnh EU-Anh, đặc biệt là ký kết một thỏa thuận hợp tác an ninh và quốc phòng, biểu tượng cho "sự khởi đầu lại" được khởi xướng dưới thời Thủ tướng Keir Starmer.